vak & mens

impact

door Nathalie de Graaf beeld Martijn Gijsbertsen

Laura van Gijn (44, De Roos Advocaten en Notariaat), moeder van twee tieners, stuurde een brandbrief aan Snapchat om vapegerelateerde content te weren. Na uitblijven van resultaat volgde een handhavingsverzoek bij de ACM. ‘Kinderen noemen Snapchat als eerste als hen gevraagd wordt hoe ze aan vapes komen.’

‘Ik schrok toen ik op de telefoon van mijn dertienjarige zoon zag dat hij via Snapchat tientallen vape- en sigarettendealers kon vinden. Via straattaal, maar ook via obvious accountnamen als ‘peukenboer’, vapee_verkoop of accounts met een emoji van een sigaret. Ik was me in de materie gaan verdiepen toen ik op straat steeds meer vapende kinderen zag en berichten las van artsen die alarm sloegen over kinderen die met ernstige longschade in het ziekenhuis kwamen. Door de smaakjes – onder andere aardbei, vanillecake en watermeloen – zijn vapes heel aantrekkelijk voor kinderen. In sommige vapes zit evenveel nicotine als in twintig pakjes sigaretten. Hierdoor raken kinderen binnen een mum van tijd verslaafd. Ik las dat sommige kinderen zelfs met een vape in bed slapen, omdat ze ’s nachts ook nicotine cravings hebben. De LinkedInposts van long­pathaloog Daniëlle Cohen van het Leids Universitair Medisch Centrum in juni 2024 –⁠ waarin ze zich openlijk afvroeg wat we hiertegen konden doen ⁠– raakten me. Dit kon ik als ouder en advocaat informatierecht niet langer aanzien. Iemand moest ingrijpen. Ik stuurde haar een berichtje: zal ik helpen? Toen is het balletje gaan rollen.

Vapes met een smaakje zijn verboden in Nederland, en verkoop aan kinderen al helemaal. Als artsen aan kinderen vragen hoe ze aan die vapes komen, noemen ze als eerste Snapchat. De Digital Services Act, oftewel de digitale diensten wet, verplicht social­media­platforms om beveiligings­maat­regelen te nemen om kinderen te beschermen. Aangezien Snapchat zich richt op een doelgroep vanaf dertien jaar zijn ze verplicht om een hoog niveau van bescherming te garanderen. Vapes worden op Snapchat niet aangeboden in officiële advertenties, maar via accounts van medegebruikers. Vaak gebeurt dat in slang, oftewel straattaal, maar er zijn ook accounts die veel letterlijker vermelden wat ze in de aanbieding hebben. In een brandbrief die ik samen met kantoor­genoot Sietske de Boer schreef namens Stichting Rookpreventie Jeugd en onder meer gesteund door het Leids Universitair Medisch Centrum, het Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis en 1.300 medici, eisten we dat Snapchat deze accounts zou weren. We benadrukten dat ze een boete riskeerden tot 6% van hun wereld­wijde jaaromzet – let wel: Snapchat heeft een omzet van zo’n vijf miljard euro – als maat­regelen uit zouden blijven. Nadat er meerdere malen om uitstel was gevraagd door Snapchat van de door ons gestelde termijn kwam er op afgelopen 8 augustus een reactie. Er werd om geheim­houding verzocht, dus ik kan er niet veel over zeggen, maar Snapchat gaf kort gezegd aan dat ze de slang- en emoji-detectie, accountblokkades, filters voor tieners en extra ouderlijk toezicht hadden verbeterd. We hebben aan vijftien jongeren tussen de dertien en achttien jaar gevraagd of ze de maat­regelen wilden checken. Was het nu moeilijker om vapedealers te vinden dan vóór 8 augustus? De jongeren gebruikten in hun zoekopdrachten termen als peuk en sigaret, maar ook door hen aangedragen slangwoorden als snabba (snus) en gerroes (sigaretten of joints). Wat bleek? Dealers waren nog steeds eenvoudig te vinden. De kinderen vonden na 8 augustus zelfs net iets meer dealers dan ervoor. De maat­regelen die Snapchat genomen had, waren dus totaal niet effectief.

We dienden een handhavingsverzoek in bij ACM – de Autoriteit Consument & Markt – die samen met de Europese Commissie bevoegd is om de DSA te handhaven. Zowel de ACM als de Europese Commissie kwam al snel met een persbericht naar buiten waarin ze aangaven onderzoek te gaan doen. Deze snelle publieke reactie is behoorlijk uniek en zegt iets over hoe dit onderwerp leeft in de maatschappij. Onze eerdere stappen hebben ook veel media-aandacht opgeleverd. Op dit moment zijn we in afwachting van het onderzoek.’

Best cool

‘De vurigheid van de betrokken longartsen en -patholoog Daniëlle Cohen, Frank Borm en Wanda de Kanter hebben mij geïnspireerd. Zij hebben ook een enorme achterban van betrokken artsen die alle ellende zien die vapen onder kinderen aanricht en wat sigaretten met een mensenleven doen. Dat gaf de zaak extra kracht. Niet in laatste plaats omdat ik zelf een dochter van tien heb en een zoon van dertien. Mijn zoon vindt het nu “best cool” waar mama mee bezig is en begrijpt niet waarom je überhaupt zou vapen als het zo ongezond is, maar ik ben me ervan bewust dat hij nog op een leeftijd is waarop hij aanneemt wat ik zeg. Als hij straks ouder is, kan dat veranderen. Dat hoort bij de ontwikkeling van pubers.

Ik heb heel vaak om zijn telefoon gevraagd voor deze zaak. Dan kon ik in meetings aantonen: kijk, dit is een echte telefoon met een echt Snapchataccount van een echte dertienjarige. En zo makkelijk kan hij aan vapes komen. Wat ook opviel: kinderen vonden via hun echte accounts veel meer dealers dan wanneer wij als volwassenen een testaccount aanmaakten.

Mijn zoon rolde wel met zijn ogen als ik zijn telefoon weer eens nodig had, maar hij gaf hem altijd braaf.

Als ik op straat vapende kinderen zie dan vind ik dat rot om te zien – zo’n mooi jong gezichtje dat een aan vape zit te lurken. Maar ik spreek ze er niet op aan. Ik denk dat het, zeker als random voorbijganger, totaal geen zin heeft als ik met opgeheven vingertje ga uitleggen hoe slecht iets voor ze is. Ik had daar zelf als puber ook nul boodschap aan gehad. Tegen een kind dat ik persoonlijk ken, zou ik misschien wel eerder iets zeggen maar dan op een ander moment. Niet ter plekke ten overstaan van vriendjes.

Ik geloof meer in het structureel afbreken van het systeem eromheen. Precies zoals we nu hebben gedaan. En nog doen. We zijn zeker nog niet klaar.’