actueel

door Maarten Bakker

De voorzieningen­rechter in Den Haag meent dat het omstreden visueel toezicht op gesprekken van advocaten met cliënten in de EBI en op AIT’s door de beugel kan. Advocaten Jaap-Willem Roozemond en Arjan de Haan, die de zaak aanspanden, gaan in hoger beroep.

Sinds 1 november worden gesprekken tussen advocaten en hun cliënten in de EBI of op een Afdeling Intensief Toezicht (AIT) gevolgd met camera’s. Voor een groep van 46 straf­recht­advocaten was dat reden om hun bezoeken aan de gevangenissen te staken. Volgens hen wordt het recht op vertrouwelijke communicatie met de cliënt door de maatregel geschonden. Roozemond en De Haan gingen nog een stap verder, en spanden bij de Haagse voorzieningen­rechter een kort geding aan. Dat deden ze namens Anouar T., die verdacht wordt van onder meer betrokkenheid bij de moord op advocaat Derk Wiersum.

De voorzieningen­rechter oordeelde dat het visueel toezicht op de gesprekken van Anouar T. met zijn advocaten ‘niet onmiskenbaar onrecht­matig’ is. De eis van T. om een verbod op de camera’s in de gespreksruimte wees hij af. Roozemond heeft inmiddels besloten om in hoger beroep te gaan. ‘De belangen zijn groot, voor onze beroeps­groep en uiteindelijk ook voor de rechts­staat,’ zegt hij.

‘De uitspraak impliceert dat iedere gedetineerde in een AIT of EBI automatisch ingrijpende beperkingen krijgt opgelegd, zonder noodzaakstoets of belangen­afweging. Daarmee ontstaat een regime waarbij je feitelijk je rechten kwijt bent zodra je in een AIT of EBI belandt,’ meent Roozemond. ‘Het toegang tot het recht, waaronder het vertrouwelijk contact met de advocaat, moet gewaarborgd blijven.’ Het kort geding van T. richt zich overigens niet alleen tegen het visueel toezicht, maar ook tegen de beperking van het aantal advocaten dat een gedetineerde mag ontvangen.

In het vonnis van de voorzieningen­rechter wordt staats­secretaris Rutte van Justitie en Veiligheid wel gemaand met de advocatuur in gesprek te treden. Inmiddels is er overleg geweest tussen de NOvA en de bewindsman. In een brief aan de Tweede Kamer meldt Rutte dat een onafhankelijke partij een ‘audit’ zal houden naar het gebruik van de camera’s tijdens de gesprekken van advocaten met hun cliënten.

Het is juist het type camera die de onrust onder straf­recht­advocaten over het visueel toezicht aanwakkert. Uit een filmpje dat de landsadvocaat zelf inbracht in het kort geding blijkt dat het gaat om de AXIS M42 Dome, waarmee AI-toepassingen mogelijk zijn. Het apparaat zou kunnen liplezen en gedrag analyseren. Het zou niet duidelijk zijn wat er vervolgens met die data gebeurt. ‘Die camera kan te veel, er is te veel ongewis,’ zegt Dennis Wolters, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA). In zijn Kamerbrief ontkent Rutte echter dat de camera’s worden gebruikt voor liplezen. Beelden zouden ook niet bewaard worden, aldus de bewindsman, behalve als er is ingegrepen in gesprekken.

Wolters vindt dat de Kamerbrief van Rutte geen duidelijkheid geeft. Hij hekelt het ‘chilling effect’, de afschrikwekkende werking, van het visueel toezicht. Cliënten praten daardoor niet meer vrijuit met hun advocaten. Wolters kan zich nog voorstellen dat in ‘een heel concrete situatie’ een gesprek wordt gevolgd met camera’s. Maar omdat de huidige maatregel geldt voor alle gedetineerden in de EBI en op een AIT is er sprake van strijdigheid met Europees recht.

Terwijl de Haagse voorzieningen­rechter ongevoelig is voor de argumenten tegen het visueel toezicht, ligt dat anders bij de straf­rechter. De Amsterdamse recht­bank heeft de behandeling van een liquidatiezaak drie maanden stilgelegd, na een verzoek daartoe van advocaat Jan-Hein Kuijpers. De strafpleiter beriep zich erop dat hij geen vertrouwelijk gesprek meer kan voeren met zijn cliënt vanwege de draaiende camera’s. ‘De voorzieningen­rechter in Den Haag moet nu maar terug naar de schoolbanken,’ zegt Kuijpers in een toelichting.