vak & mens

door Trudeke Sillevis Smitt beeld Jean-Pierre Jans

Op een druilerige novemberochtend in Haarlem heerst er een uitgelaten stemming in de souterrainkeuken van Symone en Hans Gaasbeek. Die middag vieren ze het vijftienjarig bestaan van hun Stichting Dag van de Bedreigde Advocaat, een initiatief dat inmiddels wereld­wijd navolging heeft gekregen. Wat ze nog niet weten, is dat ze dan worden onderscheiden als officieren in de Orde van Oranje-Nassau.

Het echtpaar is bijna vijftig jaar getrouwd, runt al 42 jaar samen een advocaten­kantoor en is betrokken bij diverse stichtingen. Hun internationale werk begon rond 1990, toen ze op verzoek van de Vereniging Sociale Advocatuur Nederland naar de Filipijnen reisden. ‘Advocaten waren daar hun leven niet zeker,’ vertelt Symone. Hans vult aan: ‘Het was toen gebruikelijk om als advocatenorganisatie een commissie te hebben die opkwam voor bedreigde advocaten. We waren ook afgevaar­digden vanuit de VSAN in de Europese organisatie AED-EDL. Nog steeds doen we alles samen met die organisaties.’

Hun betrokkenheid bij internationale initiatieven is groot. Ze waren ook de drijvende kracht achter Advocaten Zonder Grenzen, dat later opging in Lawyers for Lawyers. ‘Wij vertegen­woordigden de sociale kantoren, de people’s lawyers,’ zegt Hans. ‘Lawyers for Lawyers dekte meer de commerciële kantoren. Die verdeling in organisaties zie je ook internationaal terug.’

Bevlogenheid is volgens Hans het geheim van hun energie. Toch gaan de jaren tellen, merkt Symone: ‘Je voelt wel dat je ouder wordt. En dat het veel is, misschien wel meer dan vroeger.’ Gelukkig is het werk tegen­woordig beter georganiseerd. ‘De Stichting Dag van de Bedreigde Advocaat kostte in het begin veel tijd, maar loopt nu gewoon. We zouden het graag willen overdragen aan een volgende generatie.’

Hun idealen zijn al die jaren niet veranderd. ‘We waren links en sociaal, en dat zijn we altijd gebleven,’ zegt Symone. Hans voegt toe: ‘We zijn ook trouw gebleven aan de sociale advocatuur, die nu het vijftigjarig bestaan viert. Iedereen vindt dat het moet blijven bestaan maar de vraag is: in welk jasje? Het krijgt een andere ondergrond.’ De NOvA en de universiteiten proberen de sociale advocatuur meer onder de aandacht te brengen, ziet Hans, maar de tijdgeest helpt niet mee. ‘Het is niet meer onze oude beweging.’ Symone: ‘Het kwam vroeger van onderaf. Maar de VSAN zet zich ook nu nog heel goed in, onder meer voor betere financiering.’ Meer Haagse steun zou helpen, meent Hans. ‘De Raad voor Rechtsbijstand denkt niet echt mee met advocaten, bijvoorbeeld als het gaat om vergoeding van extra uren. En de adviezen van de Commissie-Van der Meer, daar doet de politiek niks mee.’

Toch lijkt er onder jonge juristen belang­stelling te bestaan, al is het niet gemakkelijk om aan de bak te komen bij sociale kantoren. ‘Wij hebben wel een stagiair gehad, omdat we het belangrijk vonden, maar het is inderdaad niet te behappen. Wij konden het doen omdat we geluk hebben met dit huis, waar we wonen, kantoor houden én een deel verhuren, daar vangen we financieel veel mee op,’ legt Hans uit.

Het duo werkt intensief samen, maar hun kwaliteiten verschillen. ‘Mijn ding is vooral veel netwerken, en Symone is organisatorisch goed, heeft veel bestuurservaring,’ zegt Hans. Symone noemt zichzelf praktischer, terwijl Hans creatiever is: ‘Hij heeft bijvoorbeeld de Dag van de Bedreigde Advocaat bedacht.’ Hun internationale werk bracht hen in 2018 opnieuw naar de Filipijnen, waar ze zelfs door president Duterte via de media werden bedreigd. ‘Er werden onder Duterte in zes jaar zestig advocaten vermoord. Toen hebben we met een gevluchte Filipijnse advocaat een projectplan gemaakt voor een onderzoeks­missie; andere organisaties sloten zich aan. Dit jaar hebben we bij het Inter­nationaal Strafhof, waar Duterte inmiddels berecht wordt, een rapport aangeboden: het gaat niet alleen over de drugsdoden, ook advocaten waren slachtoffer,’ vertelt Hans.

De landelijke orde heeft tot hun teleurstelling niet willen samen­werken met hun organisatie. ‘De NOvA heeft tot nu toe ook geen zitting willen nemen in de mensen­rechtencommissie van de CCBE. Andere landelijke ordes zijn daarin heel actief. Wij hebben aangeboden dit onbezoldigd op ons te nemen. Maar volgens de orde wil de balie een neutrale opstelling – terwijl het niet om politiek gaat, maar om mensen­rechten,’ aldus Hans. Ook in de actuele discussie over Gaza mengen ze zich: ‘Doe dan ook iets voor de bedreigde advocaten.’

Hoewel ze veel samen doen, hebben ze ieder een eigen praktijk. Hans richtte zich op straf­recht, Symone op arbeids­recht, bodemsaneringen en familierecht. Ze maakte ook deel uit van de eerste lichting mediators. Het werken met scheidende mensen viel haar echter zwaar: ‘Toen ben ik echt een tijdje uitgeschakeld geweest.’ Hans herkent dat: ‘Je wordt leeggegeten, je raakt je goede energie kwijt.’ Symone wil nu niets meer weten van echt­scheidingen. Jeugdzaken idem. ‘Kinderen die uit huis geplaatst worden, met wie het alsmaar niet beter gaat en die uiteindelijk nooit meer terug mogen. Ik krijg al buikpijn als we erover praten.’

Het werken met psychiatrisch patiënten gaat hen beter af, dat doen ze allebei. ‘Die mensen zijn ziek, je hebt niet het gevoel dat sociale omstandig­heden de oorzaak zijn, dat het anders zou kunnen. Ze hebben een soort steun nodig die wij kunnen geven, wij zijn er alleen voor hen,’ zegt Symone. Hans vertelt over een cliënt die denkt dat zijn psychiater hem stalkt. ‘Dat is misschien een psychose. Ik raad hem aan: ga naar de patiënt­vertrouwens­persoon en dien een klacht in. Dan wordt het beoordeeld door een commissie waarin ook psychiaters zitten.’

‘Wij hebben de professionele advocatendistantie en bieden een juridische weg,’ licht Symone toe. Ze gaan mee in het verhaal van hun cliënt, zonder oordeel: ‘Je zegt: mijn cliënt heeft hier heel veel last van en daar moet wat mee gebeuren.’ Dat biedt cliënten houvast, meent Hans: ‘Naast ze staan, dat is dankbaar werk.’ Om die reden blijven cliënten vaak lang, weet Symone. ‘Hulpverleners wisselen veel, dat kan niet anders, en wij zijn dan een constante factor.’

Toch is het bewaren van afstand soms lastig. Volgens hun website zijn ze ook ’s avonds en in het weekend bereikbaar. ‘Ik niet hoor!’ zegt Symone stellig. Hans daarentegen: ‘Ik werk het fijnst als ik weet wat er speelt en bereikbaar ben.’ Symone vindt dat ongezond: ‘Je moet ook je privéleven ten volle kunnen leven. We komen er wel uit hoor, maar het blijft een punt.’ Hans is wel kritischer geworden. ‘De mensen die aldoor dreigend en beledigend zijn, daar zeg ik tegen­woordig tegen: ga maar op zoek naar iemand anders.’

Naast hun praktijk zijn ze steeds meer bezig met de Nederlandse rechts­staat. Ze schreven in dit blad onder meer een opinie over de gevangen­schap van Inez Weski. ‘Heel eng als Justitie de eigen regels gaat overtreden,’ zegt Hans. Symone vindt dat het OM en de minister verant­woordelijk­heid moeten nemen: ‘Hier is iets gebeurd wat absoluut niet kan. Iemand is opgesloten op een plek die niet officieel gekeurd is.’ Hans vervolgt: ‘En toen ze daarover wilde klagen, werd haar officiële klacht tegengehouden.’ Symone ziet dit als het loslaten van kaders: ‘Dan verdwijnen ook andere checks-and-balances uit beeld.’

De situatie van Weski roept bredere vragen op over de rechts­staat, meent het tweetal. ‘Weski is een prominente verdachte. Als het al bij haar gebeurt, dan weet je toch straks ook niet meer wat er met andere verdachten gebeurt?’ zegt Hans.

Tegelijkertijd is er het gevaar dat criminelen vanuit de gevangenis macht uitoefenen, erkennen de twee advocaten. Symone: ‘Advocaten dreigen daarin kennelijk meegezogen te worden. We weten niet hoe het met de collega’s is gegaan die vervolgd worden, en dat zullen we ook wel nooit weten, maar je kunt er in het algemeen vanuit gaan dat advocaten gewoon hun werk willen doen. Het lijkt mis te gaan op de distantie, het lijkt erop dat die met deze cliëntengroep heel moeilijk is te bewaren.’

De gedrags­regels zouden het bijstaan van familieleden moeten verbieden, menen ze. Hans: ‘De orde heeft goed gereageerd met weerbaar­heids­trainingen en een noodnummer. Maar bij de neef van Taghi vroeg ik me af: had hij überhaupt de mogelijkheid moeten krijgen om voor zijn oom op te treden?’

Het echtpaar wil jonge advocaten graag een boodschap meegeven. Symone: ‘Volg je passie, dan komt het vanzelf goed. Een mooi salaris lijkt belangrijk, maar het gaat om het plezier in wat je doet en dat je er iets aan ontleent voor je eigen ontwikkeling, je identiteit, je bestaan.’ Hans voegt toe: ‘Zorg goed voor elkaar, geef om de rechts­staat. Die moet beschermd worden en daar zijn advocaten keihard voor nodig.’