vak & mens

door Marco de Vries

De coalitie ruziet met staats­secretaris Coenradie over noodmaat­regelen tegen het cellentekort. Detentie­recht­advocaten pleiten voor structurele oplossingen, zoals opheffing van taak­straf­verboden of gebruik van de enkelband.

De koepel­gevangenis in Haarlem huisvest nu horeca en een bioscoop. Op de plek van de Bijlmerbajes verrijst een nieuwbouw­wijk. De oude gevangenis van Arnhem verhuurt vergader­ruimtes en escape­rooms. Tien jaar geleden was er een cellenoverschot. Er werden 26 gevangenissen afgestoten en 2.500 banen geschrapt. Veel penitentiaire inrichtingen deden in 2015 nog even dienst als opvang tijdens de vluchtelingen­crisis, totdat ook dat niet meer nodig leek. De gebouwen stonden leeg of werden herontwikkeld en de misdaadcijfers bleven dalen.

Maar in 2021 veranderde de situatie met de Wet straffen en beschermen. ‘Wij zagen het cellentekort allang op ons afkomen,’ zegt advocaat Esther Blok, ‘ik heb het er ook vaak met gevangenis­directies over gehad.’ Bij het Rotterdamse kantoor Le Cocq Blok Šandrk Advocaten houdt ze zich onder andere bezig met detentie­recht. ‘Met die wet zijn de normen voor voorwaardelijke invrijheid­stelling (VI) strenger geworden. Het is nu maximaal twee jaar, dus bij straffen langer dan zes jaar krijg je nooit meer een derde VI. Langgestraften zitten nu langer vast. Verder zijn ook de Beperkt Beveiligde Inrichtingen (ZBBI en BBI) vervangen door de Beperkt Beveiligde Afdelingen (BBA). De uitstroom is daarmee veel minder en zo kon je het acute tekort zien aankomen.’

Staand slapen

De politiek werd er niettemin door verrast. In het Hoofdlijnen­akkoord van nog geen jaar geleden staan wel wensen voor strengere en langere straffen, maar geen woord over de benodigde cellen. Afgelopen najaar was de Tweede Kamer kritisch over een plan van PVV-staats­secretaris Ingrid Coenradie om Nederlandse gedetineerden op te sluiten in Estland. En toen ze begin februari voor het eerst aankondigde gedetineerden twee weken eerder naar huis te willen sturen, schoot dat partijgenoot Geert Wilders in het verkeerde keelgat. Sindsdien probeert ze honderden miljoenen extra los te weken voor de bouw van twee nood­gevangenissen en het aannemen van meer bewakers. De regerings­fracties zijn fel tegen die twee weken gratie. De PVV opperde om acht man in een cel te proppen, die desnoods maar staand moeten slapen. BBB wil snijden in de dagbesteding. Alles om ‘code zwart’ ongedaan te maken. Maar vooralsnog houdt de staats­secretaris vast aan dit noodscenario.

‘Mijn gedetineerde cliënten willen uiteraard graag wat eerder naar huis,’ reageert Blok. ‘Maar voor iemand die tien jaar zit, maken die twee weken niet zoveel uit. Ik pleit voor een terugkeer naar het oude systeem met minder nadruk op zo lang mogelijk opsluiten en meer zorg voor een gefaseerde terugkeer in de samen­leving. Bijvoorbeeld door ook goed gedrag van langgestraften te stimuleren met een langere VI of elektronische detentie aan het einde van hun straf.’

Advocaat Richard Korver, die veel slacht­offers bijstaat, vindt dat geen goed idee. ‘De wet is veranderd met een bepaalde moralistische gedachte. Het zou opportunistisch zijn om dat weer terug te draaien vanwege capaciteits­problemen.’ De voorzitter van het Landelijk Advocaten Netwerk Gewelds- en Zeden Slachtoffers (LANGZS) ziet wel wat in meer ruimte voor elektronische detentie, waarvoor een burger­initiatief­wet bij de Tweede Kamer ligt. ‘Straffen tot zes maanden zou je thuis met een enkel­band moeten kunnen uitzitten. Ik zou dat best aan mijn cliënten kunnen uitleggen. Want thuis­detentie is wel degelijk een echte straf en geeft misschien zelfs meer schaamte dan celstraf. Het valt niet te verbergen en je kunt niet meer zeggen dat je een halfjaar op wereldreis bent geweest. De gevangenis heeft vaak een slechte invloed op mensen. Dus er valt wel wat voor te zeggen en het scheelt capaciteit.’

Het is niet zo dat zijn cliënten altijd aandringen op een zo lang mogelijke straf, benadrukt Korver. ‘Dat verschilt per slachtoffer. Vaak vinden ze tbs net zo belangrijk, of een beroeps- of contactverbod. Maar het cellentekort vinden veel slachtoffers wel zorgelijk. Niet zozeer dat gedetineerden wat eerder vrijkomen, maar vooral of ze wel kunnen instromen. Bij een veroordeling willen ze dat de dader echt de straf snel kan uitzitten. Anders kan hij er vandoor gaan.’

Wachttijden

Het probleem zit zeker niet alleen in stenen, zegt advocaat Nicky Limbourg van het Bredase kantoor Alveo Advocaten. Er is ook een personeels­tekort, waardoor verlof­aanvragen te laat worden behandeld. ‘De wacht­tijden zijn enorm, de procedure is stroperig. Als ik er voor mijn cliënten achteraan zit, zeggen de casemanagers dat er te weinig personeel is. Voor sommige kortgestraften is de straf voorbij zonder dat de aanvraag is behandeld. Dat brengt dan ook hun VI in gevaar, want hoe heeft hij zonder verlof kunnen bewijzen dat hij zich aan de voorwaarden houdt? Daardoor is de uitstroom kleiner. Ook aanvragen voor de BBA duren te lang, dus daar staan cellen leeg.’ Vanuit de halfopen BBA mogen gedetineerden in de laatste fase weer werken buiten de muren en de weekends soms thuis doorbrengen. Maar door de bureaucratie wordt er te weinig gebruik van gemaakt, vindt ook Blok. ‘Mensen die hun leven buiten de muren op orde hebben, krijgen sneller BBA. Maar gedetineerden zonder huis of vangnet worden te vaak van de ene op de andere dag met de blauwe vuilnis­zak de poort uit gestuurd. Dan is het niet vreemd dat ze terugvallen. De BBA zou juist die groep moeten helpen met het vinden van werk tijdens de detentie.’

Korver heeft geen behoefte aan meer verloven en een gefaseerde detentie. ‘De VI-periode is bedoeld om de terugkeer in de samen­leving te faseren. Dus in de periode daarvoor is dat nog geen issue. Wel vind ik dat de Reclassering tijdens de VI proactiever zou kunnen zijn.’

EBI light

Volgens Blok worden te veel gedetineerden geplaatst in de nieuwe Afdelingen Intensief Toezicht (AIT), de EBI light. ‘Een derde zit daar onnodig, is mijn ervaring, op basis van vage informatie. Die moet men toetsen op de ABC-criteria: is het actueel, betrouwbaar en concreet? Ik voer daar veel procedures over. Vaak kan de cliënt naar een afdeling met minder toezicht. Dat scheelt in de werkdruk voor cipiers.’

Veel gedetineerden worden moedeloos van de trage bureau­cratie, vertelt Limbourg. ‘En om het nog ingewikkelder te maken, worden de regels vaak veranderd en zijn ze niet duidelijk. Sinds januari mag je nog maar een keer per kwartaal met verlof. Stel dat je in maart verlof hebt, mag je dan voor het tweede kwartaal in april weer aanvragen of moeten daar drie maanden overheen gaan? Die onduidelijkheid leidt weer tot grote vertraging.’

Naast een betere fasering van de straf, willen Limbourg en Blok ook graag weer meer ruimte voor taakstraffen. Voor zwaardere delicten zijn taakstrafverboden ingevoerd en ook bij recidive kan de rechter niet weer een taakstraf opleggen. Korver is het deels met hen eens: ‘De taakstraf­verboden zijn misschien te her­overwegen. Taakstraf heeft een positiever effect dan gevangenis­straf, blijkt uit onderzoeken. Maar bij recidive heeft het dan kennelijk niet gewerkt.’

Wat Blok betreft, komen ook minder verdachten in voorlopige hechtenis. Wel is ze positief over de aankondiging van het Openbaar Ministerie om meer zaken af te doen met een strafbeschikking. ‘Cliënten komen ervanaf met een inbeslagname van aangetroffen geld of drugs. Voor hen is dat fijn en het ontlast het hele systeem, ook de PI’s. Maar het is moeilijk uit te leggen. Eigenlijk is het willekeur.’

Ten slotte hoopt ze dat er weer meer geld komt voor preventie, zoals jongerenwerkers en wijkagenten. ‘De jeugdcriminaliteit neemt wél toe. Die jongeren hebben een perspectief nodig, voordat ze vallen voor de verleiding van het snelle geld.’

In het Hoofdlijnen­akkoord is inderdaad voorzien in meer wijkagenten. Maar verder ligt de nadruk meer op repressie. ‘Dat is wel de politieke koers van dit kabinet,’ zegt Korver. ‘Veel kiezers vinden nog steeds dat er strenger gestraft moet worden. De straffen zijn, zeker in vergelijking met het buitenland, vaak best fors. Maar de perceptie is nog steeds anders. Dat beeld wordt weer bevestigd als de politiek praat over het eerder naar huis sturen van gedetineerden.’