vak & mens

door Francisca Huijting-Mebius beeld Jos Derckxs

Het aantal tuchtklachten tegen familie­recht­advocaten stijgt. Daardoor zijn ze steeds meer op hun hoede. ‘Het gaat vaak mis bij het managen van de verwachtingen van de cliënt.’

Het Hof van Discipline doet deze maand uitspraak in een tuchtzaak die teruggaat tot 2013. Jarenlang is er geprocedeerd in de complexe echt­scheidingszaak met verschillende woonhuizen, bedrijfspanden, aandelenportefeuilles en onder­nemingen. Grootste bottleneck was een woonhuis met daaraan vast een bedrijfs­pand, dat de echtgenoot graag wilde hebben. Tegen niet reële voorwaarden, vindt zijn advocaat die anoniem wil blijven. Uiteindelijk is het object aan de hand van een vonnis verkocht. ‘Juridisch gezien had mijn cliënt een vonnis in handen dat voor hem goed uitpakte, maar hij weigerde dat in te zien en wilde nergens aan meewerken. Anderhalf jaar later, nadat mijn facturen ook niet meer werden betaald, hoorde ik van de deken dat er een klacht tegen mij was ingediend.’

De klachten, die zagen op kwaliteit van dienst­verlening en communicatie, werden door de deken en de Raad van Discipline afgewezen. Ook al maakte de betrokken advocaat zich nooit echt zorgen over de tuchtzaak was de impact groot. ‘Het raakte me diep en daarbij kost het veel tijd en negatieve energie. Elke keer moet je opnieuw in de dossiers van de zaak duiken. Zeker vlak voor de mondelinge behandeling levert dat slapeloze nachten op.’

De advocaat liet zich in de klachtenprocedure bijstaan door een kantoor­genoot. Het kantoor besloot in overleg met alle advocaten de door de cliënt niet-betaalde facturen af te schrijven. ‘Dat is een afweging die je maakt. De zaak heeft al zoveel niet-declarabele uren gekost en inning van de facturen zou vast weer een klacht opleveren. Cliënt diende eerder ook een klacht in tegen de advocaat van de weder­partij, de makelaar en de notaris.’

Het voorbeeld illustreert dat ook de advocatuur niet ontkomt aan de klachtcultuur die bij het huidige tijdsgewricht past. Het familierecht is van oudsher toch al een klachtgevoelig rechts­gebied. Emoties voeren de boventoon, waardoor mensen sneller de redelijkheid uit het oog verliezen. Vooral binnen dit rechtsgebied is het aantal klachten de laatste jaren significant gestegen, blijkt uit de jaarverslagen van de raden en het Hof van Discipline. Sinds 2020 verdubbelde het aantal klachten bij de raden ruimschoots, van zeventig naar 158 in 2023. Ter vergelijk, het totaal aantal tuchtrechtelijke oordelen van de Raden van Discipline groeide van 803 in 2020 naar 883 in 2023.

Martine Boender, familierecht- en tuchtrechtadvocaat bij DVDW Advocaten in Den Haag, ziet de stijging terug in haar praktijk. Van lieverlee is ze zich meer gaan toeleggen op het tuchtrecht. Haar ervaring is dat familie­recht­advocaten sneller dan in andere rechts­gebieden de professionele distantie uit het oog verliezen. ‘Er is een verhoogd risico dat je in de zaak wordt gezogen en te weinig filtert.’

Financiën

De klachten gaan met name over de kwaliteit van dienst­verlening, de financiën en de communicatie. De eerste twee categorieën hebben volgens Boender een logische verklaring. ‘Werd in het verleden met name marginaal getoetst of de advocaat zijn werk goed had verricht, in 2013 ging het Hof om en is er een kwaliteitstoets aangelegd. Kwaliteitsklachten worden sindsdien in volle omvang getoetst. Dit laatste heeft het aantal klachten over de kwaliteit van de dienst­verlening doen toenemen en het werk van de tuchtrechter ook aanzienlijk verzwaard. Geregeld worden complete procesdossiers ter beoordeling aan de tuchtrechter voorgelegd.’

Het toenemend aantal klachten over financiële kwesties komt voort uit een uitspraak van het Europees Hof van Justitie in 2023. In een incassogeschil tussen een Litouwse advocaat en zijn cliënt oordeelde het Hof dat een kostenbeding in een overeenkomst tussen een advocaat en een consument duidelijk en begrijpelijk moet zijn geformuleerd.

‘Concreet houdt de uitspraak in dat een advocaat, voordat hij de opdracht bevestigt aan de cliënt, duidelijkheid aan de potentiële cliënt moet geven over het plan van aanpak, de goede en kwade kansen bij een te voeren procedure én de totale te verwachten kosten. Dit laatste is overigens ook vastgelegd in regel 17 lid 2 van de gedrags­regels.’

De uitspraak heeft volgens Boender grote gevolgen, omdat het met name in een echt­scheidingsprocedure vooraf lastig in te schatten is hoe hoog de kosten oplopen. ‘Vaak weet je van tevoren zelfs nog niet of je de zaak in onderling overleg kunt oplossen of dat er één of meerdere procedures nodig zijn. Cliënten klagen geregeld achteraf over de onduidelijkheid bij het aangaan van de overeenkomst. Dat pakt civielrechtelijk lelijk uit, want de lagere rechtspraak heeft tot op heden regelmatig geoordeeld dat er nooit een overeenkomst tot stand is gekomen, omdat er vooraf geen duidelijke begroting is gemaakt. Het zogenoemde oneerlijke kostenbeding. Je merkt dat cliënten nu op die manier proberen hun ontevredenheid te uiten en om onder betaling van de rekening uit te komen. Summier je uurtarief vastleggen en vertellen wat je gaat doen, is niet zonder risico’s. Maak ten minste van tevoren een duidelijke begroting en stel die gaandeweg vooraf bij als dat nodig is.’

Glenda Raap, familie­recht­advocaat bij Cleerdin & Hamer Advocaten in Almere en voorzitter van de Vereniging van Familie- en erf­recht Advocaten Scheidingsmediators (vFAS), ziet dat advocaten ermee worstelen. Het komt volgens haar geregeld voor dat advocaten de rekening maar kwijtschelden om een klacht te voorkomen. ‘Een klacht levert veel gedoe op. Ik denk dat advocaten niet zozeer bang zijn voor een gegronde klacht, maar wel voor de heisa. Ze kiezen dan maar eieren voor hun geld.’

Het is in het familierecht volgens Raap vrijwel onmogelijk om vooraf volledig te zijn, omdat er zoveel factoren zijn waar je als advocaat geen invloed op hebt. ‘Maar mensen willen niet betalen voor iets negatiefs. Mensen willen betalen om op vakantie te gaan, om leuke dingen te doen, maar niet voor een scheiding. De advocaat krijgt al snel de schuld en is de zondebok.’

Communicatie

Het toenemend aantal klachten past in de tijdgeest, onderkennen de advocaten. ‘De samen­leving is aan het verharden en het is een maatschappelijk probleem dat alles in twijfel wordt getrokken,’ stelt Raap. ‘De burger wordt mondiger. Daar komt bij dat alles online te vinden is. Het wordt de klager relatief makkelijk gemaakt. Het kost niets om het hoog op te laten spelen. Je ziet het in de hele maatschappij. Dat is een slechte trend.’

De ontwikkelingen maken dat advocaten meer op hun hoede zijn. Zo worden ze selectiever aan de voordeur, ervaart vFAS-bestuurder Pauline Hentenaar (Hans Familierecht Erfrecht, Utrecht). Zij is binnen de vFAS belast met de tuchtportefeuille en is het eerste aanspreekpunt voor het eigen klachtenorgaan voor mediators, waar ook een stijging wordt waar­genomen. ‘Wanneer advocaten aan hun water voelen dat het aannemen van een cliënt weleens tuchtrechtelijk gedoe op zou kunnen leveren, beginnen ze er niet aan. Dat is zorgwekkend, want daar heeft de rechtzoekende last van. Op die manier doet het tuchtrecht niet wat het hoort te doen, namelijk de kwaliteit van de advocaten in de gaten houden.’

Raap onderschrijft dat. Ze kan zich haar eerste klacht nog goed herinneren. ‘Dat was nog in mijn stage. Die beste meneer had vier of vijf advocaten voor mij gehad. Wanneer je de tweede advocaat bent, kan het nog zijn dat je als rechtzoekende even verkeerd terecht bent gekomen. Maar wanneer je nummer drie en verder bent, klopt er iets niet en moet je er niet aan beginnen. Deze meneer had tien kantjes vol geklaagd en ik kwam slechts in één alinea voor. Maar ja, iemand moest de schuld krijgen en dat was ik uiteindelijk. Ik heb me geen moment zorgen gemaakt over eventuele consequenties, maar het is wel heel vervelend.’

Ook in lopende zaken worden advocaten voorzichtiger, is de ervaring van Raap. ‘Advocaten die hun strategie aanpassen of bepaalde dingen niet of anders doen, omdat ze bang zijn voor een klacht. Dat zie je duidelijk toenemen. Denk daarbij aan gevoelige zaken over omgang waar huiselijk geweld speelt. Welk standpunt neem je in? Wat kun je wel of beter niet zeggen? Daar wordt veel meer over nagedacht tegenwoordig.’

Volgens Boender kun je tegen­woordig niet zomaar afgaan op wat de cliënt zegt. Vooral bij ernstige beschuldigingen moet je gedegen onderzoek doen. ‘Denk aan een beschuldiging als mishandeling. Waar baseert je cliënt die op? Wat is er voorgevallen? Is er aangifte gedaan? Die kritische houding vinden cliënten niet altijd leuk. Daar komt bij dat de lat sowieso hoog ligt binnen het familierecht. Je hebt te maken met een familierechtelijke verhouding en met kinderen en moet je woorden zorgvuldig kiezen.’

Boender ziet dat het vaak misgaat bij de communicatie. Dan gaat het vooral over het managen van de verwachtingen van de cliënt. ‘Dat is eigenlijk je belang­rijkste taak,’ vindt ze. ‘Communiceren met je cliënt en hem meenemen in je traject. Niet iedereen is daar van nature goed in en daar wordt binnen de beroeps­opleiding en de specialisatieopleidingen nog te weinig op getraind. Daarmee kunnen mogelijk veel klachten voorkomen worden.’

Beroepseer

Brengt het toenemend aantal klachten ook iets goeds voor de balie? Ja, zeggen de advocaten. ‘Lastig of niet, ik vind het eerlijk gezegd volledig terecht dat een cliënt van tevoren wil weten hoeveel een advocaat hem ongeveer gaat kosten,’ aldus Boender. ‘Als je een aannemer inschakelt voor je keuken, wil je ook vooraf de kosten weten.’

Verder vinden de advocaten het niet verkeerd dat advocaten door de Europese uitspraak beter naar de opdracht­bevestiging kijken en dat de kostenbegroting tussentijds wordt bewaakt. ‘Dat dient de goede zaak, voor zowel cliënt als advocaat,’ zegt Hentenaar. ‘Voor de cliënt is het goed om zich te realiseren dat elk telefoontje naar de advocaat geld kost. Advocaten moeten op hun beurt beseffen dat ze geen onnodig werk moeten doen en dat tijdschrijven om zorgvuldigheid vraagt.’

De klachten van de weder­partij gaan meestal over een bepaalde attitude of bejegening. Ook dat is niet alleen maar slecht, vindt Hentenaar. ‘Het is belangrijk niet onnodig grievend te zijn. Je moet je er altijd bewust van zijn dat er een mens aan de andere kant zit en dat de woorden die je gebruikt het verschil kunnen maken.’

Dekens spelen als toezicht­houder een cruciale rol bij het tuchtrecht. In 2023 kwamen er binnen het personen, familie en erf­recht 534 klachten bij de dekens binnen, blijkt uit het jaarverslag toezicht op de advocatuur van het deken­beraad. De rol van de dekens draait meer en meer om verbinding, zien de advocaten. Boender: ‘Dekens zijn het filter naar de tuchtrechter toe. Zij moeten de onderste steen boven krijgen en bemiddelen als het kan. Ze doen daar echt hun best voor.’

Eef van de Wiel, arbeids­recht­advocaat en deken van de orde van advocaten in Noord-Nederland, is die verbindende rol de laatste jaren naar eigen zeggen steeds meer gaan opzoeken. Volgens haar is het van groot belang dat partijen zich kunnen uitspreken. ‘Vaak is dat genoeg,’ zegt ze. ‘De klager wil zijn verhaal kunnen doen en laten weten hoe hij zich voelt. Als de advocaat laat merken dat hij zich daarin verplaatst en het ook anders had kunnen doen, kan er verbinding ontstaan. Het helpt om mensen bij elkaar te zetten en een sfeer te creëren waarin iedereen zich durft uit te spreken en waarin ook de advocaat zich kwetsbaar toont. Dat is voor alle partijen fijn. De advocaat is zijn klacht kwijt, de klager heeft erkenning en voor mij levert het geen extra werk op. Advocaten onderschatten vaak de kracht van het kunnen vertellen van je verhaal.’

De familie­recht­advocaten onderschrijven die boodschap. Blijf communiceren, is hun devies, in welke fase dan ook. ‘Als advocaat voel je soms dat het misloopt,’ zegt Hentenaar. ‘Het is best lastig om je daaroverheen te zetten en iemand uit te nodigen voor een gesprek. Uiteindelijk is dat wel de eerste stap om een klacht te voorkomen. Cliënten voelen zich vaak niet gehoord, zitten in een enorm emo­tionele fase van hun leven. Als jij de deur gesloten houdt, blijven ze door­gaan totdat ze ergens wel een podium krijgen. Daar is een wereld te winnen, ook al weet je dat ze ongelijk hebben.’