vak & mens cover

door Kees Pijnappels beeld Sjoerd van der Hucht

Landsadvocaat Reimer Veldhuis beleeft turbulente tijden, zowel op zitting als in de politieke arena. Niet zo vreemd, vindt hij, gelet op het groeiend aantal ‘maatschappelijke rechtszaken’.

Het Haagse Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn herbergt al decennialang de landsadvocaat. Vanaf 2018 is dat Reimer Veldhuis (47), sinds 2004 ingeschreven op het tableau, als advocaat met een algemene praktijk. Hij zag zijn kantoor eind 2020 in een diep dal belanden, nadat aan het licht kwam dat managing partner en notaris Frank Oranje achttien jaar lang geld had verduisterd. Veldhuis en zijn ruim dertig partners draaiden op voor de schade van circa twaalf miljoen euro. De reputatieschade voor Pels Rijcken was zo mogelijk nog groter. De landsadvocaat kijkt er met gemengde gevoelens op terug. ‘Die periode was verschrikkelijk, maar ik heb het gevoel dat we er als kantoor sterker zijn uitgekomen. De zaak leidde tot een stroom­versnelling van veranderingen in onze organisatie.’

De Haagse deken, die als toezichthouder de fraudezaak onderzocht, kwam tot de conclusie dat Oranje de fraude alleen pleegde, maar zijn gang kon gaan mede als gevolg van een gebrekkige interne controle. Hij kenschetste Pels Rijcken als ‘een gesloten organisatie met weinig ruimte voor tegenspraak’, waar weinig werd gesproken over integriteit en met een ondermaatse sociale veiligheid.

In reactie op de fraude nam Pels Rijcken het kantoor op de schop. De interne controle – de compliance – werd versterkt, er kwam een gedrags­code inclusief vertrouwens­persoon, een nieuwe bestuurs­voorzitter en een raad van commissarissen. In 2022 nam het kantoor afscheid van de notariële tak. Al met al een ingrijpende reeks veranderingen, blikt Veldhuis terug. ‘Never waste a good crisis, om het zo maar eens te zeggen. Die heeft ons opnieuw gevormd. Als kantoor hebben wij altijd een wat softe cultuur gehad. Dat bleek echter niet voldoende om een open cultuur te creëren. Je moet je realiseren dat door het partnermodel veel van de macht of invloed bij de partners geconcentreerd is. Dat was voor mij een eyeopener. Het is niet vanzelf­sprekend dat je als partner wordt tegengesproken. Daar moet je dus mitigerende maatregelen voor treffen. We zijn nu het enige advocaten­kantoor met een externe raad van commissarissen.’

Sinds enkele jaren is er ook een interne gedragscode, waaraan iedereen zich dient te committeren. Wederzijds respect is het adagium, gebiedt de code. ‘We gaan respectvol met elkaar en anderen om. We hebben oog voor elkaar, zorgen voor elkaar en zijn behulpzaam. We creëren een cultuur waarin we ons allemaal vrij en veilig voelen en waarin ruimte is voor tegenspraak.’ Het document, dat voor iedereen op de website toegankelijk is, mist zijn uitwerking niet, stelt Veldhuis. ‘Dat zien we dagelijks terug, doordat we echt aandacht hebben voor aanspreken en aanspreekbaarheid. Het is door onze medewerkers zelf opgesteld, bottom-up, en het werkt. Dat zie je terug in sectievergaderingen, maar bijvoorbeeld ook in de werkgroepen voor stagiairs.’

De schokgolf van de zaak-Oranje reikte tot aan de Haagse Turfmarkt, waar het ministerie zetelt, en het Binnenhof. Zowel departement als Tweede Kamer krabde zich achter de oren. Het kantoor van de frauderende notaris herbergde immers ook de landsadvocaat, bij koninklijk besluit benoemd. Had de staat zich niet te afhankelijk gemaakt van één functionaris en diens kantoor­genoten? Een motie van Pieter Omtzigt, toen nog een eenmansfractie, om per onmiddellijk te stoppen met Pels Rijcken bij belasting- en toeslagenzaken, kreeg net geen meerderheid. Zeventig Kamerleden stemden voor. Toenmalig justitieminister Yeşilgöz gaf een commissie onder leiding van Jos Silvis opdracht de relatie tussen staat en landsadvocaat tegen het licht te houden. Silvis concludeerde dat de landelijke overheid gebaat is bij de inhuur van externe advocaten, maar achtte het wijs om niet alle eieren in één mandje te leggen. De Nederlandse staat doet er goed aan naast Pels Rijcken vaker andere advocaten­kantoren in de arm te nemen, adviseerde hij. Minister Van Weel heeft gezegd dat hij daaraan werkt.

Veldhuis bestempelt het rapport-Silvis voor de landsadvocatuur als het belangrijkste uitvloeisel van de fraude. ‘Dat was niet minder dan een fundamentele herbezinning over de positie en rol van de landsadvocaat, inclusief een uitgebreid onafhankelijk onderzoek naar onze rol en ons functioneren. Wij zijn natuurlijk blij met de conclusie dat het instituut van de landsadvocaat voortgezet zou moeten worden omdat daar grote voordelen voor de staat aan zijn verbonden. Daarnaast heeft het rapport geleid tot verbeteringen, onder meer op het gebied van compliance. Het bestuurlijke overleg met de staat is verzwaard, de kennisuitwisseling verbeterd en de zakelijke relatie verder geprofessionaliseerd. Die zaken zijn deels ook vastgelegd in het landscontract, dus dat is echt een verbetering.’

Door de bank genomen handelt Pels Rijcken, dat inmiddels 180 advocaten telt, jaarlijks circa duizend zaken af voor de staat. Het kantoor dankte in 2023 57 procent van de jaaromzet aan de rijksoverheid. Daarmee was een bedrag van ruim 38 miljoen euro gemoeid. Nog eens 28 procent van de omzet kwam van gemeenten, waterschappen en provincies. De keuze voor de overheid is van strategische aard, legt Veldhuis uit. ‘Wij investeren in de juridische expertise die voor de staat van belang is. Wij zullen ook nooit tegen de staat optreden en houden ons altijd beschikbaar. Tegelijkertijd staat het de rijksoverheid vrij om andere kantoren in te schakelen en dat gebeurt ook. Geen gedwongen winkelnering dus en dat is prima. Wij willen gekozen worden omdat de staat ons wil inschakelen, niet omdat het moet.’

Een aantal politici hamert steevast op de hoge kosten van de landsadvocaat. Het uurtarief liep vorig jaar uiteen van 190 euro voor stagiairs en 443 euro voor partners, exclusief btw en 4,9 procent kantoorkosten. Naar verhouding redelijk, meent Veldhuis. ‘Silvis heeft geconcludeerd dat onze tarieven echt lager zijn dan de tarieven in de commerciële advocatuur. Maar ja, wij zijn wel een groot kantoor. We willen de goede mensen aantrekken en hen een salaris bieden dat hun expertise en een bijzondere rol als advocaat voor de overheid rechtvaardigt. Dat zijn overigens niet dezelfde kwaliteiten als die voor de commerciële advocatuur relevant zijn. Dat kan ook de reden zijn dat het voor andere kantoren minder aantrekkelijk is om de landsadvocaat te leveren. Voor de hoogste beloningen moet je niet bij ons werken.’

Toeslagenaffaire

De landsadvocaat kreeg ook kritiek vanwege zijn rol in de toeslagen­affaire. Zo stelde de Amsterdamse advocaat Ellen Pasman vorig najaar in de Meindert Fennema-lezing dat de landsadvocaat de Belasting­dienst ervan had moeten weerhouden álle uitgekeerde kinderopvangtoeslag van ouders terug te vorderen. Volgens Pasman procedeerde de staat tegen burgers op basis van een ‘pleitbaar advies’ van de landsadvocaat. In haar ogen had hij moeten wijzen op het verschil tussen het eigenbelang van de staat en het algemeen belang, waar de staat óók voor verantwoordelijk is.

Veldhuis zet op zijn beurt kanttekeningen bij die kritiek. Om te beginnen is de rol van de landsadvocaat in procedures kleiner dan vaak verondersteld. ‘De duizenden zaken die zich bij de rechtbanken en de Afdeling hebben afgespeeld, zijn voor het overgrote deel behandeld door de staat zelf. Van al die duizenden zaken hebben wij alleen in 2018, dat is dus het laatste staartje, dertig zaken behandeld, waarvan we het overgrote merendeel hebben geschikt. Het beeld dat wij in de toeslagen­affaire op grote schaal de overheid hebben bijgestaan tegenover burgers, dat is een onjuist beeld.’

De landsadvocaat heeft de staat daarnaast in een handvol civiele procedures bijgestaan, vervolgt Veldhuis. ‘Dat is voor ons bijzonder, meestal procederen we tegen bedrijven of ngo’s. Als wij tegenover een natuurlijk persoon staan, dan houden wij rekening met diens positie. Als we zien dat er in de relatie tussen overheid en burger iets niet goed is gegaan, signaleren wij dat. Het komt geregeld voor dat er dan een tegemoetkoming volgt. Het kort geding gaat niet door of er wordt een schikking getroffen. Dat zien we echt als onze taak. Zo’n schikking of tegemoetkoming wordt echter niet openbaar. Dat verklaart misschien de soms wat eenzijdige beeldvorming.’

Als de staat wel een uitspraak van de rechter wil, dan dient de landsadvocaat zijn rol te pakken, aldus Veldhuis. ‘Het is de cliënt die uiteindelijk de afweging maakt of een bepaald standpunt of een bepaald beleid verdedigd moet worden. Wij adviseren daarin. Vaak zie je dat in onze zaken waar natuurlijke personen een rol spelen er sprake is van een breder maatschappelijk belang. Dat maatschappelijk belang maakt de kwestie groter dan alleen die individuele zaak. Het is echt aan de democratisch gekozen overheid om daarin een afweging te maken en te bepalen wat in het algemeen belang is. Vervolgens is het onze rol om dat algemeen belang uit te leggen aan de rechter. Met een waardige opstelling, een open houding en met oog voor de belangen van de andere kant.’

Die waardige opstelling wordt niet altijd als zodanig herkend. De eerdergenoemde Pasman bestempelde de landsadvocaat in haar lezing als probleemwolf in het bos van de rechtsstaat. ‘Hij springt over en onder rechtsstatelijke hekken door of kruipt door een tuchtrechtelijk rasterwerk. Alles lijkt toegestaan om het veronderstelde doel van de cliënt te dienen.’

Veldhuis zucht. Hij is de ergernis over de uitlatingen van Pasman voorbij. ‘Ik denk dat dat soort beelden en opvattingen zijn terug te voeren op een misvatting, op de vereen­zelviging van de landsadvocaat met zijn cliënt. Ik denk dat het, ook in het belang van de advocatuur, zaak is om onderscheid te blijven maken tussen de advocaat die het belang van zijn cliënt behartigt en de cliënt wiens standpunt wordt verdedigd.’

De landsadvocaat zoekt de verklaring voor de kritiek aan zijn adres ook bij het groeiend aantal maatschappelijke rechtszaken. ‘Nooit eerder werd zo vaak aan de rechter gevraagd om een beslissing te nemen in maatschappelijk complexe kwesties, waar tegelijkertijd het politiek debat nog volop wordt gevoerd. Denk aan klimaat, milieu, internationaal recht, Europees recht. Wat je ziet, is dat een maatschappelijke discussie tegelijkertijd wordt gevoerd in de rechtszaal, in de media en in de politiek. Waarbij ook in het politiek debat juridische argumenten steeds belangrijker worden. In dat juridisch krachtenveld spelen wij een bijzondere rol. In dat licht bezien is het niet zo raar dat daar vragen over worden gesteld.’

Veldhuis wijst opnieuw op het onderscheid tussen advocaat en cliënt. ‘Het is echt een misvatting dat wij inhoudelijk het standpunt van de cliënt bepalen. Dat wij een soort oncontroleerbare macht zijn. De landsadvocaat geeft in zijn adviezen de juridische kaders en grenzen aan, zo scherp en duidelijk mogelijk, zodat de politiek keuzes kan maken. Wij adviseren niet over de wenselijkheid van beleid.’

Geldt dat ook voor de recente asielwetten, die nu voor advies bij de Raad van State liggen?

‘Ik kan daar niets over zeggen, dat valt onder mijn geheim­houdings­plicht. Wat ik wel kan zeggen, is dat wij een andere rol hebben dan de Raad van State. Die kan ook adviseren over de wenselijkheid van wetgeving en uitvoeringsvragen. Wij adviseren desgevraagd alleen over bepaalde juridische aspecten en in de regel niet over wets­voorstellen. Het beeld dat wij altijd bij het wetgevingsproces betrokken zijn, is echt onjuist.’

Waarschuwing

Na een klacht van Stibbe-advocaten legde de tuchtrechter Veldhuis in september een waarschuwing op, omdat hij ten onrechte enkele maanden vertrouwelijke mailberichten in zijn dossier had bewaard. Het betrof vertrouwelijk mailverkeer tussen advocaten van Stibbe, hun cliënt, vermogensbeheerder Box Consultants en diens accountant. Het gebruik van die e‑mails in de strafzaak tegen Box was inzet van een langslepend conflict tussen Stibbe en het Openbaar Ministerie, dat uiteindelijk in het voordeel van Stibbe werd beslist. De landsadvocaat stond het OM bij in een tuchtprocedure tegen een van de Stibbe-advocaten en verzuimde de e‑mails te vernietigen nadat de raadkamer ze in de strafzaak tot geheim­houdersinformatie had verklaard.

Een waarschuwing is de lichtste maatregel die een tuchtrechter kan opleggen. Niettemin geldt een tuchtrechtelijke veroordeling van de landsadvocaat als een unicum. Al met al een erg vervelende zaak, beaamt Veldhuis ronduit. ‘Die tuchtzaak is me niet in de koude kleren gaan zitten. Dat heeft echt impact gehad. Het feit dat twee beroepsgenoten zulke grote verwijten maken, deels publiekelijk en op zo’n hoge toon… ik vraag me af of de advocatuur daar iets mee opschiet. Ik denk dat dat het aanzien van de advocatuur schaadt. Wat ik belangrijk vind, is hoe wij daarop hebben gereageerd. We hebben het op onderdelen emotionele betoog met feiten onderbouwd weerlegd en de tuchtrechter is ons daarin voor het overgrote deel gevolgd. Uiteindelijk bleken dertien van de veertien klachten ongegrond. Eén klacht was gedeeltelijk gegrond en daarvoor is de waarschuwing opgelegd. Van die waarschuwing, daar moet ik mij rekenschap van geven. Dat doe ik ook.’

Volgens de tuchtrechter heeft Veldhuis daarmee de kernwaarde vertrouwelijkheid geschonden. Dat riep bij NSC-Kamerleden Omtzigt en Palmen de vraag op of de landsadvocaat nog gehandhaafd kon worden. Justitieminister Van Weel zei in zijn antwoord aan Omtzigt en Palmen niet te twijfelen aan de deskundigheid, integriteit en vertrouwelijkheid van de landsadvocaat. Veldhuis: ‘Van belang is dat ik naar eer en geweten heb gehandeld. Aanvankelijk bepaalde de rechter-commissaris dat de e‑mails in kwestie niet onder het verschonings­recht vielen, later zei de raadkamer in strafzaken van wel. Toen heb ik het gebruik van die e‑mails gestopt door namens het OM de tuchtklacht in te trekken, maar ze wel in het vertrouwelijke advocatendossier gelaten. Omdat ik ook verantwoording wilde kunnen afleggen, zo mogelijk aan de deken. De tuchtrechter zegt nu: nee, je had die e‑mails uit je vertrouwelijk advocatendossier moeten halen. Ik heb op dat moment een andere afweging gemaakt, maar zal voortaan anders handelen.’

Wat als sprake was geweest van een zwaardere maatregel, een berisping?

‘Dat is het niet geweest.’

Klopt, maar is er een grens?

‘Tuurlijk, maar als ik nu gewoon hiernaar kijk, naar wat aan die waarschuwing ten grondslag ligt, dan vind ik dat dat niet aan mijn functioneren in de weg staat. Wat voor mij van belang is, is dat ik naar eer en geweten heb gehandeld. En dat al die grote verwijten door de tuchtrechter van tafel zijn geveegd. Ikzelf vind dat de waarschuwing niet raakt aan de mogelijkheid voor mij als landsadvocaat te functioneren. De minister is dat met mij eens.’

Veldhuis is niet alleen landsadvocaat en partner bij Pels Rijcken, hij is ook echtgenoot en vader van drie kinderen. Ziet hij hen nog weleens of is hij een workaholic? ‘Nee, dat ben ik echt niet. Ik vind het veel te leuk om tijd met mijn vrouw en kinderen en met mijn vrienden door te brengen. Kijk, als advocaat moet je er zijn voor je cliënt en zeker voor een cliënt als de staat. Dat zal elke advocaat herkennen. Maar je kunt als kantoor rekening houden met werkdrukte. Dat doen wij ook. Er is ruimte om een kind van school te halen of om af en toe nee te zeggen. Zelf sta ik elke week op het hockeyveld. En ik speel padel, met mijn zoon.’