vak & mens cover

door Kees Pijnappels

Generatieve AI dwingt juridisch dienstverleners nieuwe wegen in te slaan. De managing partners van tien grote kantoren geven inzicht in hun strategie. ‘De advocatuur wordt een meer technologiegedreven business.’

De toepassing van juridische GenAI is in alle opzichten een gamechanger, blijkt uit gesprekken met bestuurders van tien grote advocaten­kantoren. De opmars is van een ongekende snelheid en de concurrentie zit niet stil. Tegelijkertijd vraagt een verstandige en succesvolle introductie een veelomvattend plan, en dus tijd en aandacht. Om nog maar te zwijgen van de financiële middelen.

De grote kantoren in Nederland hebben de handschoen zonder aarzelen opgepakt, blijkt uit vraaggesprekken met tien bestuurders. De firma’s die in dit artikel figureren, zijn vrijwel allemaal eind 2022, begin 2023 in actie geschoten. ‘Toen ChatGPT verscheen, was voor ons duidelijk dat we dit serieus moesten nemen. We zijn direct begonnen met investeren,’ zegt Ronald van Wetering van Dirkzwager. ‘Dat betrof vooral de basis: ICT-infrastructuur, security en datakwaliteit. Als die niet op orde zijn, kun je AI niet effectief inzetten.’

Frank Zandee van HVG Law schetst een vergelijkbaar beeld. ‘Wij hadden al voor de komst van AI besloten een tech-enabled kantoor te willen zijn. Met de komst van ChatGPT zijn we meteen gaan experimenteren. De techniek was toen nog niet klaar voor serieuze juridische toepassingen, maar het beeld dat zich ontvouwde was naar onze overtuiging duidelijk. We besloten daarin te investeren en hebben een AI-taskforce en een legal tech team opgezet, met zowel juristen als techneuten. Die verschillende perspectieven zijn essentieel.’

We zijn eigenlijk al in een vroeg stadium begonnen, memoreert Erik Vorst van CMS. ‘Begin 2023 zijn we in zee gegaan met softwareleverancier Harvey. Daar waren we vroeg bij. Dat kon ook omdat we onderdeel zijn van een internationaal geheel. We zijn begonnen met een pilot. In eerste instantie ging dat om vijfhonderd licenties. Inmiddels hebben al onze mensen toegang tot Harvey.’

Toch wisselt tussen de kantoren de invloed van AI op de dagelijkse praktijk. Pels Rijcken werkt inmiddels circa twee jaar aan de inzet van AI. Sandra van Heukelom schat de invloed van AI op de praktijk op dit moment op een drie à vier op een schaal van tien. ‘We zien nog geen significante verschuivingen in onze praktijk,’ zegt ze. ‘We bevinden ons in een overgangsfase: na een periode van “fear of missing out” volgt nu de vraag wat investeringen daadwerkelijk opleveren. We zijn op het punt dat kantoren bewuster keuzes gaan maken: waar zetten we AI wel in en waar niet?’

Kennedy Van der Laan liet zich bewust niet meevoeren op de golven van de hype, legt CEO Jan-Willem Siebers uit. ‘Het effect in het dagelijkse werk is nog beperkt. Vanaf het begin hebben we heel kritisch gekeken en bewust gezocht naar toegevoegde waarde. We hadden allerlei tools breed kunnen uitrollen en veel kosten kunnen maken, maar in deze fase hadden die nog niet zoveel toegevoegd. Een belangrijk onderdeel van ons AI-beleid is dat we niet vanuit fomo handelen. In 2025 zagen we nog onvoldoende toegevoegde waarde van AI-providers. Begin dit jaar is dat veranderd en daarom kondigen we deze maand de samen­werking aan met een partij die onderscheidend kan zijn.’

Hogan Lovells lijkt verder in de ontwikkeling. Volgens Victor de Vlaam wordt juridische AI breed toegepast. ‘Wat we nu al zien, is dat AI-toepassingen werkzaamheden zoals documentanalyse, due diligence en het opstellen van stukken aanzienlijk versnellen. Ze helpen ons sneller tot de kern van een zaak te komen. Maar het gaat verder dan dat. Uiteindelijk zal AI in het hele palet van juridische dienst­verlening een rol spelen. Die ontwikkeling versnelt de komende jaren alleen maar.’

Ook Harmen Holtrop van Loyens & Loeff spreekt van een ‘behoorlijk grote invloed’ op het huidige dagelijkse werk. ‘AI is inmiddels een structureel onderdeel van ons werk, vooral bij analyses en docu­menten, zoals memo’s. Het helpt ons om beter tot inzichten te komen voor onze cliënten en om zaken sneller op te leveren. AI versnelt de analyse, vooral in de eerste fase. Daarna moet je er als mens of expert altijd nog naar kijken, maar het helpt je wel om sneller tot bepaalde inzichten te komen.’

Sjoerd Kamerbeek van Van Doorne ziet dat de toepassing van AI nu al een groot effect heeft op de werkwijze. ‘AI wordt bij ons intensief gebruikt om de dienst­verlening te optimaliseren en te versnellen. Al vroeg is binnen het kantoor de keuze gemaakt dat de toekomst van de advocatuur onlosmakelijk verbonden is met AI.’

De aard van het werk verandert

Met de komst van AI verandert de aard van het advocatuurlijke werk, constateren de verschillende bestuurders. Routinematig werk wordt geautomatiseerd en gedigitaliseerd, advocaten gaan zich toeleggen op strategisch denkwerk.

CMS-topman Erik Vorst omschrijft het als volgt: ‘Je kunt zeggen dat we AI op dit moment vooral inzetten aan de voorkant, dus in de dienst­verlening zelf. Minder aan de achterkant. We zitten nu in de fase waarin we dat nog volop ontdekken. In verschillende praktijk­groepen wordt Harvey op verschillende manieren gebruikt, bijvoorbeeld voor data-analyse bij litigation, maar de toepassing verschilt per praktijk.’

Carlos Pita Cao van AKD ziet een flinke verschuiving. ‘AI verandert veel in onze werkzaamheden. Wat je nu al ziet, is dat de productiviteit binnen het kantoor verbetert. Maar waar we naartoe gaan, is iets diepers: de relatie met de cliënt verandert. Vooral de snelheid in de relatie tot de cliënt neemt toe. Het is zaak om sneller tot strategisch advies en meerwaarde te komen: meedenken, vooruitdenken en anticiperen in plaats van meer uitvoerend werk. Cliënten en inhouse teams zijn capabeler dan ooit. Ze willen een advocaten­kantoor dat hen helpt méér zelf te doen, niet een partner die de poort bewaakt. Het gesprek met general counsels is verschoven van “kunnen jullie dit werk doen” naar “geef mij infrastructuur waarmee mijn team meer kan, en kom erbij als het er echt toe doet”.’

Bij NautaDutilh zijn ze bepaald niet rouwig dat het werk van karakter verandert, geeft Ruud Smits aan. ‘AI helpt ons om efficiënter te werken, maar ook beter. Waar we eerst de belang­rijkste tien contracten analyseerden, kunnen we ze nu alle honderd doen. Het wat saaie en repetitieve werk wordt overgenomen door AI, de primaire processen worden belangrijker, die zijn ook leuker. Het bedenken van strategieën, het hele speelveld overzien, risicobeoordeling, cliënten helpen bij het maken van de juiste keuzes, dat stuk mensenwerk wordt alleen maar waardevoller.’

Ook de advocaten van Loyens & Loeff zien de voordelen, zegt Harmen Holtrop. ‘Routine­matig werk kan worden overgenomen, waardoor mensen zich meer op complexere zaken kunnen richten. Dat vinden velen prettig.’

Ronald van Wetering van Dirkzwager meent dat AI advocaten sterker kan positioneren als adviseur. ‘AI helpt ons de kwaliteit te verbeteren en tijd vrij te maken voor de kern van ons werk. Daardoor kunnen we cliënten beter adviseren over complexe vraagstukken. Basale werkzaamheden zullen deels door AI worden overgenomen. Grote bedrijven zullen bovendien meer werk zelf uitvoeren. Nieuwe technologie roept ook niéúwe juridische vragen op. Wij zien dat AI onderdelen van het juridische werk kan gaan overnemen, maar tegelijk als een ontwikkeling die extra werk en complexiteit met zich meebrengt.’

Accountant Rik Blokhuis van PwC ziet ook een duidelijke verschuiving. ‘Die impact zie je op meerdere fronten. Aan de ene kant is er de backoffice. Daar werken nog veel mensen in administratieve functies, zoals facturatie en ondersteuning. Daar is relatief snel winst te behalen met automatisering.’ Blokhuis adviseert kantoren bij het bepalen van koers en beleid. ‘Ook het kernwerk van advocaten verandert. Denk aan het opstellen en analyseren van contracten: daar kan AI nu al veel betekenen.’

AKD heeft kantoren in Amsterdam, Rotterdam, Breda, Eindhoven, Brussel en Luxemburg. Het bedrijf telt 600 advocaten, notarissen, fiscalisten en support staff, onder wie tachtig partners. De omzet (voorlopig cijfer) bedroeg in het boekjaar 2025/​2026 € 120 miljoen. Managing partner is Carlos Pita Cao.

Het internationale CMS is gevestigd in meer dan vijftig landen en had in het boekjaar 2024/​2025 een omzet van ruim twee miljard euro. Het kantoor in Amsterdam telt circa 190 advocaten, notarissen en belasting­adviseurs, van wie 35 equity partners. De omzet in Nederland bedroeg in 2025 € 65 miljoen. Managing partner is Erik Vorst.

Tooling: meer zaken in dezelfde tijd

Welke AI-tools gebruiken de tien kantoren zoal? Bij de afweging ‘make or buy?’ maakten ze verschillende keuzes. Slechts in een enkel geval ging de voorkeur uit naar een Nederlandse aanbieder. Het Zweedse Legora heeft in korte tijd een flink marktaandeel veroverd.

Met de juiste tools kun je meer zaken in dezelfde tijd behandelen, legt Rik Blokhuis van PwC uit. Tezelfdertijd vraagt hij zich af of de markt groot genoeg is om die extra capaciteit op te vangen. Sowieso vereist de technologie andere vaardigheden en profielen, meent hij. ‘Traditioneel nemen kantoren vooral juristen aan, maar daar zal verandering in komen. Je hebt meer behoefte aan mensen met digitale en technologische kennis. Misschien wil je zelfs zelf tools ontwikkelen voor cliënten. Dat vraagt om een bredere samenstelling van teams.’

Vaste factor bij alle kantoren is Copilot van Microsoft. Dat programma wordt niet gebruikt voor het juridische werk, maar voor de verdere automatisering van algemene kantoortaken. De meest populaire legal AI-tool lijkt het Zweedse Legora, dat door diverse managing partners wordt genoemd.

AKD meldt zelfs met gepaste trots dat het zich ‘lighthouse partner’ van Legora mag noemen, waarmee het zich in een kopgroep van zes internationale advocaten­kantoren schaart die nieuwe toepassingen uittest. AKD gaat samen met Legora een portaal bouwen waarin cliënten met AKD-expertise geïntegreerd werken, legt Carlos Pita Cao uit. ‘Een deel van het werk gebeurt in het platform, waarna de advocaat instapt voor onafhan­kelijke beoordeling. Momenteel ontwikkelen we AI-tools die direct geïntegreerd kunnen worden in de processen en besluit­vorming van onze cliënten. Daarmee verbeteren we niet alleen onze eigen manier van werken, maar creëren we vooral nieuwe dienst­verlening voor cliënten met directe toegang tot de juridische expertise van AKD. De rol van legal AI verschuift van intern hulpmiddel voor advocaten naar een strategisch instrument voor cliënten.’

Ook NautaDutilh gebruikt inmiddels Legora, nadat een proef met een eigen AI-start-up werd stopgezet. HVG Law is geabonneerd op het van Nederlandse origine Zeno, terwijl CMS koos voor het Amerikaanse Harvey. Loyens & Loeff heeft zowel Legora als Harvey, maar verwacht nog een keuze te maken tussen beide providers. Hogan Lovells in Amsterdam (onderdeel van een internationale reus die op 1 juli fuseert met het New Yorkse Cadwalader) heeft AI-tool Craig. Die is ontwikkeld door Eltemate, het ook in Amsterdam gevestigde techbedrijf van Hogan Lovells. Victor de Vlaam: ‘Dat hebben we in eigen huis opgezet, zodat we innovatie structureel in onze dienst­verlening kunnen integreren in plaats van losse tools te gebruikten. Eltemate stelt ons in staat om in een afgeschermde omgeving onze juridische dienst­verlening efficiënter te maken en beter te laten aansluiten op wat cliënten verwachten. Veiligheid en vertrouwelijkheid zijn cruciaal.’

Kennedy Van der Laan heeft recent besloten met wie het in zee gaat, maar kan nog geen namen noemen. Jan-Willem Siebers vertelt dat het kantoor gaat werken met een algemene legal AI-tool, een contracttool en een AI-toepassing voor het document­management­systeem, waar KvdL zijn juridische kennis heeft opgeslagen. ‘We zitten als advocatuur nog vroeg in het ontwikkeltraject, met risico’s én kansen. Dat hoort bij deze fase: je gaat dingen ontdekken die je niet verwacht – en soms werken dingen waar je hoge verwachtingen van hebt juist niet. En ik let ook op de kosten: we kunnen onze euro maar één keer uitgeven.’

Ook Pels Rijcken is nog volop aan het testen, meldt Sandra van Heukelom. Er lopen pilots met drie AI-tools van Nederlandse aanbieders. ‘Die laten we testen door zowel de jongeren die ermee moeten werken als de partners. De partners kunnen dan toetsen of de uitkomsten kloppen.’

Toepassingen worden afgewezen als ze kwalitatief niet beter presteren dan bestaande werkwijzen, benadrukt Van Heukelom. ‘Soms is iets sneller, maar niet beter. Dan kiezen we er bewust voor om het niet te gebruiken. Dat is bij voorbeeld gebeurd met een researchtool die niet beter bleek dan onze eigen bronnen.’

Legora-gebruiker Van Doorne zegt voortdurend nieuwe tools te testen. ‘We willen niet afhankelijk zijn van één leverancier,’ aldus Sjoerd Kamerbeek. ‘Daarom werken we ook aan een eigen “AI-proeftuin”, waarin we met verschillende modellen en toepassingen experimenteren.’

Dirkzwager is gevestigd in Arnhem. Het kantoor telt 94 advocaten, onder wie 29 partners. De omzet in 2025 was € 50 miljoen. Managing director is Ronald van Wetering.

Het wereld­wijde Hogan Lovells had in 2025 een omzet van $3,3 miljard. De firma fuseert op 1 juli met Cadwalader, dat is geworteld op Wall Street. Het kantoor in Amsterdam telt zeventig advocaten, van wie vijftien partners. Managing partner is Victor de Vlaam.

Strategie: waar wil het kantoor staan?

De potentie van AI is groot, maar gaat gepaard met veel risico’s. De kosten gaan voor de baten uit. Een onbetrouwbare chatbot kan flinke (reputatie)schade aanrichten. Veiligheidslekken en schendingen van privacy of geheim­houding zijn nog erger. Het dwingt kantoren tot een doortimmerde strategie. Daar is dan ook met veel zorg aan gewerkt, vertellen de diverse managers eenstemmig.

Volgens PwC-accountant Rik Blokhuis staat of valt alles met een goede strategie. ‘Wat wil je met AI en waar liggen de kansen? Daarna ga je verder, richting implementatie en impactanalyse. Bijvoorbeeld: hoe ziet je personeelsbestand er over drie tot vijf jaar uit? Dat vereist workforce planning. AI heeft immers directe gevolgen voor de samenstelling van teams en de manier waarop die het werk doen.’

De AI-strategie van Kennedy Van der Laan past op een T-shirt. Jan-Willem Siebers: ‘Die hebben we vorig jaar gedefinieerd en luidt: AI met de menselijke maat. Goed getrainde mede­werkers, in samenspel met gecureerde content en passende tools, zijn essentieel om tot verantwoorde, efficiënte en voor cliënten en mede­werkers effectieve inzet van AI te komen. Daarin zien wij drie belangrijke pijlers: slim met AI, AI-proposities en AI in de backoffice.’

KvdL heeft de nodige ervaring met technologie, zowel in het eigen kantoor als in het adviseren van cliënten, verduidelijkt Siebers. ‘Dan zie je ook waar nieuwe technologieën vaak stuklopen, zeker bij kennisintensieve organisaties. Dat is meestal niet de techniek, maar adoptie: het er echt mee gaan werken. Daarom kijken we niet alleen naar tooling, maar ook naar werkprocessen.’

Hogan Lovells noemt technologie ‘een centrale factor’, aldus Victor de Vlaam. ‘Het stelt ons in staat efficiënter te opereren en onze manier van werken verder te ontwikkelen en cliënten beter te bedienen in een snel veranderende markt. Daarnaast speelt schaal een belangrijke rol in onze professie en dienst­verlening. Dat is onder meer een reden voor de combinatie met Cadwalader.’

NautaDutilh is druk bezig een strategie te ontwikkelen voor de komende jaren, doet Ruud Smits uit de doeken. Waar wil het kantoor staan? ‘Daar zitten we nu middenin. Het belangrijkst is eigenlijk dat we de adoptie van AI op de juiste manier gestalte geven. Dat onze mensen AI-tools goed en verantwoord gebruiken, zodat ze er vertrouwd mee raken en zich meer kunnen toeleggen op de essentiële onderdelen van het advocatenwerk.’

NautaDutilh kiest er nadrukkelijk voor om AI waar mogelijk toe te passen, zegt Smits. ‘Het gebruik ervan is echter geen verplichting, maar een kwestie van professionele autonomie en verant­woordelijk­heid van de medewerker. Sommige klanten willen dat overigens per se niet. Om daarover duidelijkheid te scheppen, zijn de algemene voorwaarden van het kantoor per 1 juni aangepast: in principe passen wij AI toe in ons werk, maar NautaDutilh blijft verantwoordelijk voor het eindproduct.’

Pels Rijcken heeft bewust gekozen voor een gefaseerde aanpak: eerst de cyberveilig­heid op orde, dan beleidsontwikkeling en bewustwording binnen de organisatie en vervolgens de feitelijke inzet van AI-tools. Uitgangspunt is dat nieuwe technologie moet voldoen aan strikte eisen op het gebied van veilig­heid en privacy, verklaart Sandra van Heukelom. ‘We toetsen onder meer of data in Europa blijven, de privacy geborgd is en of er risico’s zijn op overname door Amerikaanse partijen.’

Het doel van de inzet van AI is volgens Van Heukelom niet primair efficiencywinst, maar het waarborgen van hoogwaardige dienst­verlening. ‘Onze cliënten komen bij ons voor kwaliteit. Daar doen we geen concessies aan.’

Frank Zandee van HVG Law gebruikt een metafoor om de strategie van zijn kantoor te verbeelden. ‘We zijn liever een roeiboot dan een tanker. Wij kiezen bewust voor kleine stappen. Grootschalige implementatie zonder uniforme werkwijze brengt risico’s met zich mee. Door stap voor stap te werken, houden we controle.’

Belangrijk onderdeel van hun aanpak is opleiding en training, zet Zandee uiteen. ‘Zonder de juiste kennis en cultuur kun je wel een goede tool hebben, maar komt toepassing toch niet van de grond. Vandaar die roeiboot. In kleine groepen beginnen en de aanpak laten meegroeien met wat aantoonbaar werkt.’

Waar de roeiboot heen vaart, is vooralsnog ongewis. HVG Law heeft niet gekozen voor een stip op de horizon. Zandee: ‘Die stip verschuift voortdurend. Ontwikkelingen gaan zo snel dat je flexibel moet blijven. We hebben wel richting, maar passen die continu aan.’

Harmen Holtrop van Loyens & Loeff heeft een vergelijkbare aanpak. ‘We bouwen AI stap voor stap in onze dienst­verlening in. AI wordt een integraal onderdeel van ons dagelijks werk. Drie jaar geleden keek iedereen nog de kat uit de boom, maar nu is het onderdeel van de praktijk. Daarom hebben we een team opgezet dat continu kijkt hoe AI kan worden toegepast in de business.’

Ook bij Van Doorne hebben ze een ‘multidisciplinair AI-team’, meldt Sjoerd Kamerbeek. ‘Daarnaast zijn in de praktijk­groepen advocaten aangewezen die een groot deel van hun tijd aan AI besteden. Onze strategie is tweeledig. Aan de ene kant ligt de nadruk op commerciële en strategische toepassing van AI. Aan de andere kant hebben we duidelijke kaders opgesteld voor verantwoord gebruik, inclusief uitgebreide richtlijnen en veilig­heids­maat­regelen.’

HVG Law heeft vestigingen in Amsterdam, Rotterdam, Utrecht, Eindhoven, New York, Chicago en San Jose. Het bedrijf telt 160 advocaten en notarissen, waaronder achttien partners en heeft een omzet van € 55 miljoen. Managing partner is Frank Zandee.

Medewerkers: succesvolle adoptie is essentieel

Een succesvolle introductie van AI vereist de medewerking van het volledige kantoor, benadrukken de managing partners. Dat is niet altijd eenvoudig. Waar de ene partner nieuwe technologie omarmt, toont de ander zich terug­houdend. En tijdens de verbouwing is de winkel gewoon open.

Het woord ‘adoptie’ wordt veelvuldig gebezigd. Aanschaf van state-of-the-art­technologie is één ding, maar als slechts een enkeling ermee om weet te gaan, blijkt het toch een kat in de zak. Dirkzwager realiseert zich dat ten volle, zegt Ronald van Wetering. ‘We investeren continu in opleiding. Iedereen volgt trainingen en we hebben mede­werkers vrijgemaakt als aanjagers. In alle geledingen van het kantoor. Mensen van business services, maar ook juristen. Het is geen eenmalige inspanning; je moet permanent blijven leren. Je kunt niet volstaan met een cursus prompten en denken dat je het daarmee redt.’

Training en opleiding hebben prioriteit, stelt PwC-accountant Rik Blokhuis. ‘Daar kun je niet mee wachten. Niet alleen vanwege de technologie zelf, maar ook vanwege de ontwikkeling van mede­werkers. Je moet mensen blootstellen aan AI en hen leren ermee te werken.’

Jan-Willem Siebers van Kennedy Van der Laan noemt training en opleiding de belang­rijkste pijlers. ‘Iedereen heeft een verplichte training doorlopen. De ethische kant en de risico’s, het belang van de menselijke check en de menselijke maat: dat zijn integrale onderdelen van die training, en dat blijven we uitdragen. Bij technologie zie je vaak: als je de adoptie onderschat, blijft het bij een mooie belofte. Zeker in een ambachtelijke praktijk, met deadlines en tijdsdruk. Dan is het verleidelijk vast te houden aan hoe je het geleerd hebt. Als je nieuwe tooling introduceert, moet je extra aandacht besteden aan adoptie. Het moet supermakkelijk zijn en direct waarde toevoegen.’

‘We investeren voortdurend in onze mensen en het ontwikkelen van vaardigheden en bewustzijn, zodat iedereen effectief met AI kan werken,’ zegt Victor de Vlaam van Hogan Lovells. Ook nieuwkomers krijgen die ambitie met de paplepel ingegoten. ‘Vanaf dag één maken we nieuwe mede­werkers vertrouwd met onze legal tech toepassingen. We verwachten dat zij die tools omarmen, maar wel op een verantwoorde manier. Het hoort bij de moderne uitoefening van het vak.’

Carlos Pita Cao van AKD benadrukt de sturende rol van de partners bij de adoptie. ‘Succesvolle adoptie hangt af van de mate waarin partners het gebruik bevorderen binnen hun teams. We hebben verplichte opleidingsprogramma’s, van partner tot support staff. En we werken met “champions” per sectie, voor peer support.’

Het is niet per se zo dat junioren nieuwe technologie enthousiaster omarmen dan hun oudere collega’s, constateren de diverse managers. Dat verschilt per persoon en niet zozeer per leeftijd, weet Harmen Holtrop van Loyens & Loeff. ‘Belangrijk is dat mensen ervaren hoe AI hun werk kan verbeteren. Uiteindelijk draait het om kwaliteit. Daarom investeren we ook in training en duidelijke richtlijnen voor onze mensen.’

Kennedy Van der Laan is gevestigd in Amsterdam, telt 130 advocaten, van wie 22 partners en heeft een omzet van € 40 miljoen. CEO is Jan-Willem Siebers.

Loyens & Loeff heeft kantoren in Amsterdam, Rotterdam, Brussel, Luxemburg, Parijs, Londen, Zürich en New York. De firma telt 812 advocaten, onder wie 127 partners. De omzet bedraagt € 435 miljoen. Managing partner is Harmen Holtrop.

Sandra van Heukelom van Pels Rijcken ziet evenmin grote verschillen tussen jonge en oudere advocaten. ‘Belangrijker dan dat is de overtuiging of AI-tools je kunnen helpen te excelleren of niet. Op dat punt zie ik wel meer verschillen. Mensen die in het handwerk geloven, in boeken, in het voeden van de eigen kennis en van daaruit verder redeneren, ja, die staan wat terug­houdend tegenover de inzet en kwaliteit van AI. Maar het voordeel is ontegenzeggelijk dat het sneller gaat en dat de output steeds beter wordt.’

Advocaten zijn niet per definitie digitaal onderlegd, ook jonge mensen niet, merkt Erik Vorst van CMS op. ‘Het gaat niet vanzelf. Wij investeren daarom veel in training en begeleiding. We hebben een adoptieprogramma opgezet en willen daar nu verder in versnellen. Dat doen we onder andere via werving, beoordelingscriteria en het toevoegen van nieuwe rollen. In elke praktijk­groep moeten use cases worden ontwikkeld, want het gebruik verschilt per afdeling.’

Evident is dat het gebruik van digitale technologie andere eisen stelt aan mede­werkers. De kantoren hanteren richtlijnen zodat mensen weten waaraan ze zich dienen te houden. Bij Pels Rijcken zijn die richtlijnen nog in de maak, met als uitgangspunt dat de advocaat eindverantwoordelijk is. Sandra van Heukelom: ‘Er wordt gewerkt aan protocollen die vastleggen welke controles van stagiairs, mede­werkers en eindverantwoordelijken worden verwacht. We denken bijvoorbeeld aan reflectieparagrafen waarin stagiairs expliciet verantwoorden hoe zij tot hun conclusies komen. En er moet altijd een eindtoets plaatsvinden door een ervaren advocaat.’

HVG Law heeft een ‘AI code of conduct’ opgesteld. ‘De wijze waarop er met AI kan en moet worden gewerkt, hebben wij vastgelegd. Dit om meerdere redenen, waaronder ook de opleiding van onze mede­werkers en natuurlijk de veilig­heid en controle. De advocaat blijft te allen tijde eindverantwoordelijk,’ licht Frank Zandee toe.

Ook Loyens & Loeff verbiedt de eigen advocaten het stuur uit handen te geven. Harmen Holtrop: ‘Het gaat er niet alleen om wat wel of niet mag, maar vooral om hoe je AI verantwoord gebruikt. Je moet altijd blijven analyseren en verifiëren wat een AI-tool oplevert. Het is een samenspel: expert-machine-expert. De input komt van de expert en die moet het resultaat ook controleren.’

Onder invloed van AI kijken kantoren inmiddels met andere ogen naar stagiairs. Die dienen extra competenties mee te brengen. AI-geletterdheid wordt een basisvereiste, meent Frank Zandee. ‘Jongeren moeten begrijpen wat AI kan en vooral ook wat niet. Het belangrijkst, los van vakkennis, zijn nieuwsgierigheid en kritisch vermogen. AI-vaardigheid is leerbaar; die houding minder.’

Op dit moment gelden er nog geen nieuwe eisen, maar die komen er wel, denkt Harmen Holtrop. ‘We verwachten in de toekomst dat nieuwe mede­werkers goed met AI kunnen werken. Universiteiten besteden daar nu nog te weinig aandacht aan.’

Tegelijkertijd dienen nieuwkomers ook ervaring op te doen met het klassieke hand- en denkwerk, zodat ze niet worden overgeleverd aan algoritmes. Dat is één van de grootste uitdagingen, zegt Carlos Pita Cao. ‘We moeten junioren bewust meenemen: werken met AI, maar ook begrijpen hoe het vroeger ging en waarom. Als routinematig of repetitief werk wegvalt, moeten we alternatieven bieden, zoals simulaties en gerichte opleiding.’

Frank Zandee: ‘We combineren het gebruik van AI met traditionele werkwijzen. Stagiairs moeten kunnen uitleggen hoe ze AI hebben ingezet, welke stappen ze hebben gezet, welke prompts ze gebruikten en hoe ze de uitkomsten hebben gecontroleerd. Zo blijft het leerproces intact.’

Ruud Smits maakt zich niet zoveel zorgen. ‘Natuurlijk is het nood­zakelijk om voldoende vlieguren in de praktijk te maken. Maar je moet de waarde daarvan ook weer niet overschatten. Waar heb je meer aan, de witte raaf met encyclopedische kennis of de medewerker die in staat is om te gaan met de verschillende technologische hulp­middelen?’

Verschillende managers verwachten dat de klassieke piramide, waarbij de top wordt gevormd door een kleine groep partners en de onderlaag door een grote groep junioren, gaat veranderen. ‘Ik denk dat we naar een andere opbouw gaan. Er zal meer gevraagd worden van ervaren advocaten en minder van junioren. Dat zal effect hebben op de piramide,’ meent Carlos Pita Cao.

‘De onderkant zal naar verwachting iets smaller worden, omdat contextwerk deels met behulp van AI wordt geautomatiseerd,’ verwacht Frank Zandee. ‘Tegelijk moet die basis breed genoeg blijven om talent op te leiden.’

Sjoerd Kamerbeek van Van Doorne: ‘Onze leverage ratio verandert in de toekomst. De piramide zal aan de onderkant versmallen. Ik volg echter niet de standaardgedachte dat we nu minder junioren nodig hebben. Wij hebben misschien juist meer junioren nodig. Die adopteren AI sneller, hetgeen tot een versnelling kan leiden.’

Ook Kamerbeek onderstreept dat universiteiten en beroeps­opleidingen in zijn ogen meer aandacht dienen te besteden aan het gebruik van AI. ‘Het is niet realistisch dat jonge juristen pas in de praktijk voor het eerst met deze technologie in aanraking komen. Tegelijkertijd moet het onderwijs zich meer richten op analytische vaardigheden en kritisch denken, omdat standaardopdrachten eenvoudig door AI kunnen worden uitgevoerd.’

NautaDutilh heeft kantoren in Amsterdam, Londen en New York. Er werken 220 advocaten, onder wie 59 partners. De omzet in 2025 bedroeg € 184,2 miljoen. Ruud Smits is één van de drie managing partners, naast Sandra Spek en Michaëla Ulrici.

Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn is gevestigd in Den Haag, telt 207 advocaten, onder wie 37 partners en boekte vorig jaar een omzet van € 74,1 miljoen. Managing partner is Sandra van Heukelom.

Kans of bedreiging?

Het speelveld overziend, rest de hamvraag: vormt AI voor de advocaten­kantoren een kans of een bedreiging? Het zal niet verbazen dat de geïnterviewde managers in koor roepen dat het een uitgelezen kans is om sneller, beter en relevanter voor cliënten te worden. Tegelijkertijd sluiten ze hun ogen niet voor de bedreigingen.

Accountant Rik Blokhuis windt er geen doekjes om: het businessmodel van de advocatuur komt onder druk te staan. ‘De klassieke structuur – uurtje-factuurtje – past steeds minder goed bij een praktijk waarin technologie een steeds grotere rol speelt. Advocatenkantoren rekenen traditioneel op basis van uren. Maar als technologie werk sneller en efficiënter maakt, ontstaat de vraag: waarvoor betaalt de cliënt eigenlijk?’

Blokhuis verwacht dat kantoren zich geleidelijk bewegen richting vaste prijsafspraken. ‘Value based pricing is vaak het einddoel, maar dat is vooralsnog lastig te operationa­liseren. De eerste stap zal zijn dat diensten als producten worden aangeboden, met een vaste prijs.’

Het doorberekenen van de kosten is in de ogen van Blokhuis ook een opgave. ‘Cliënten verwachten vaak dat AI tot lagere kosten leidt. Maar kantoren moeten investeren in veilige systemen, licenties, training en dataverwerking. De uitdaging is om dat te vertalen naar een prijsmodel dat ook voor cliënten acceptabel is.’

Van Doorne is gevestigd in Amsterdam en telt 180 advocaten, waarvan 42 partners, en nog eens veertig notarissen en fiscalisten. De omzet in 2025 bedroeg ca € 90 miljoen. Managing partner is Sjoerd Kamerbeek.

Het verdienmodel gaat inderdaad op zijn kop, verwacht ook Smits. ‘We moeten nieuwe modellen bedenken. Sommige klanten willen nu juist een uurtarief, maar dan komt het efficiencyvoordeel helemaal bij hen te liggen. Wij hebben ervoor gekozen om de kantoorbrede investeringen in AI niet een-op-een in individuele zaken door te berekenen aan klanten. We gaan meer richting value based pricing, zoals dat bijvoorbeeld in de consultancy of accountancy ook al gebeurt. Er ontstaan allerlei vormen, denk aan abonnementsmodellen, vaste tarieven, al dan niet in combinatie met uurtarieven.’

Victor de Vlaam denkt dat de advocatuur verandert in ‘een meer technologie gedreven business, met nog meer aandacht voor onze cliëntrelaties’. Volgens Sjoerd Kamerbeek maakt AI het mogelijk om werk anders te organiseren en schaalbaar te maken. Tegelijkertijd vraagt het om investeringen die niet direct factureerbaar zijn. ‘Dat dwingt kantoren om na te denken over hun onderscheidende waarde. Die ligt in het menselijke contact. Cliënten kiezen niet alleen voor juridische kwaliteit, maar ook voor bereikbaarheid, vertrouwen en samen­werking.’

In de ogen van Erik Vorst van CMS heeft het businessmodel niet zoveel vandoen met AI. ‘Het wordt vaak in één adem met AI genoemd, maar het zijn verschillende onderwerpen. De markt bepaalt uiteindelijk welk prijsmodel past bij welke opdracht. Ik verwacht niet dat AI automatisch leidt tot lagere prijzen. Diensten kunnen juist meer waarde krijgen. We bieden overigens al alternatieve prijsmodellen aan als de cliënt dat wil.

Carlos Pita Cao vindt het uurtarief niet langer passend voor alles wat AKD doet. ‘Als waarde wordt geleverd in seconden, is uurtarief niet de juiste maat. Voor de portal gaan we werken met een nieuw prijsmodel dat nog onderwerp van discussie is met onze pilotcliënten.’

Kennedy Van der Laan werkt nu ook al deels met fixed prices, stelt Jan-Willem Siebers. ‘Maar er zijn ook cliënten die het fijn vinden om aan het uurtarief vast te houden, omdat het houvast geeft. Dat gaat ongetwijfeld veranderen, maar het is nog te vroeg om daar iets zinnigs over te zeggen.’

Al met al brengt AI zowel kansen als bedreigingen, concludeert Ruud Smits. ‘Het kan je helpen om het werk beter en interessanter te maken en te zorgen dat je als kantoor ertoe blijft doen. Maar als je niet investeert en niet meegaat in de ontwikkeling kan het best zijn dat je aan relevantie verliest. Het is voor mij glashelder dat de advocatuur ingrijpend verandert, overigens net als veel andere beroeps­groepen.’

Ook Erik Vorst voorziet structurele verandering: advocatuur wordt een combinatie van juridisch vakmanschap en technologie. ‘AI gaat niet weg. Wij zien het vooral als kans, mits je bereid bent om je aan te passen. Als we daarin slagen, kan dat bijdragen aan een hogere positie in de waardeketen. Dat staat of valt met adoptie. Wat te digitaliseren is, digitali­seren we. Maar menselijk oordeel, gevoel en creativiteit blijven essentieel. AI vervangt geen talent, maar versterkt het.’

Sjoerd Kamerbeek onderschrijft dat. ‘AI maakt het mogelijk om meer tijd te besteden aan de relatie met de cliënt. Dat blijft ook in een technologisch gedreven praktijk een onder­scheidende factor. Voorheen keken we bij een overname naar vier overeen­komsten, als representatief voor de rest. Nu is er de mogelijkheid om informatie op te halen uit alle overeen­komsten. Daar kun je weer je advisering en je risicobeoordeling mee verrijken.’

‘Uiteindelijk zie ik het vooral als een kans,’ zegt Rik Blokhuis. ‘De kwaliteit van dienst­verlening kan verbeteren. Maar het is geen vrijblijvende ontwikkeling. Kantoren moeten nu keuzes maken: over strategie, over mensen en over hun businessmodel. Wie te lang wacht, loopt het risico achter te raken.’

Carlos Pita Cao denkt dat AI de kans biedt om beter werk te leveren aan meer cliënten. ‘Dat is ondubbelzinnig goed. Het is alleen een bedreiging voor wie AI behandelt als een marketinglaag boven op het bestaande model. Het model zelf is wat verandert.’

Jan-Willem Siebers onderkent de potentie die AI biedt, maar houdt zijn kruit droog. ‘Het is hard werken om de echt structurele toegevoegde waarde te zien. Iedereen die nu al precies kan voorspellen waar we over vijf jaar staan, moet je met een korreltje zout nemen. Het is nog vroeg in de wedstrijd. Voor ons is het een interessante puzzeltocht.’

AI maakt bepaalde processen efficiënter, stelt Harmen Holtrop vast, maar de kern blijft hetzelfde. ‘Cliënten betalen voor inzicht, advies en de verant­woordelijk­heid die wij dragen. Standaardwerk kan verdwijnen, maar complex werk blijft en wordt misschien zelfs belangrijker.’

Holtrop wijst erop dat eerdere technologische vernieuwingen zoals e‑mail en internet niet tot aardverschuivingen hebben geleid. Hij ziet geen reden die nu wel te verwachten. AI kan wel leiden tot verdere schaalvergroting, denkt hij. ‘De investeringen in AI zijn groot. In de Verenigde Staten zie je al megafusies. Schaal helpt bij investeringen en talent.’

Tijdig reageren is cruciaal, betoogt Frank Zandee. ‘AI is een kans voor wie snel stappen wil en kan zetten en een risico voor wie te lang wacht. Wie op tijd investeert in kennis, cultuur, opleiding en begeleiding, profiteert. Wie te laat instapt, loopt het risico achter te raken.’