vak & mens

door Marco de Vries Illustratie Jos Derckx

Het vergaren van bewijs via een particulier recherchebureau kan aanlokkelijk zijn in een civiele procedure. De inzet van een privédetective gaat echter gepaard met risico’s. Uiterste zorgvuldigheid is geboden.

Klik. Door de telelens zag de privédetective de zieke logistiek medewerker moeiteloos de ladder opklauteren. Daar stond hij op het dak, samen met een andere man, een rol dakleer verslepend. De detective van Hoffmann Bedrijfs­recherche zoomde in. Klik. Na weken observeren eindelijk op heterdaad. Hij stuurde de foto’s direct naar zijn opdracht­gever. Die belde de werk­nemer diezelfde ochtend op om hem te confronteren, zo blijkt uit het transcript.

Werkgever: ‘Weet jij dat je vandaag in Roelofarendsveen aan het werk had moeten zijn?’

Werknemer: ‘Vandaag? Ik heb hier in mijn agenda staan dat dat volgende week is.’

Werkgever: ‘Nee, deze week zou je woensdag moeten beginnen. Maar weet je, het maakt eigenlijk helemaal niet zoveel uit, want je bent helemaal geschikt om wel te werken, want je bent nu aan het dakdekken.’

Werknemer: ‘Nou, dat is niet helemaal waar.’

Werkgever: ‘Waar ben je nu dan?’

Werknemer: ‘Ik ben in Leiden bij mijn schoonouders.’

Werkgever: ‘Nou kijk, ons bewijsmateriaal is daarin anders en dat betekent ook dat je nu per direct bent ontslagen.’

Werknemer: ‘Nou ja, ik vind het een beetje bizar, wat ik nu hoor.’

Werkgever: ‘Je bent al een geruime tijd ziek en het blijkt nu dat je aan het werk bent voor iemand anders. Je hebt ook een bv zelf.’

Werknemer: ‘Nou, dat is helemaal niet waar, ik weet niet waar jullie dat vandaan halen, maar dat is niet correct.’

Werkgever: ‘Oké, maar voor ons is het gewoon duidelijk nu: je hebt de boel gewoon flink belazerd.’

De werk­nemer reed diezelfde dag nog naar de zaak om tekst en uitleg te geven, maar dat bleek aan dovemansoren gericht. En dus belandde het Hoffmann-rapport met de foto’s in de weken daarna op de bureaus van twee advocaten. De werk­nemer schakelde advocaat Ronald Verheij van het Leidse RWV Advocaten in. Die stuurde een verzoekschrift naar de Leidse kantonrechter om het ontslag op staande voet te bestrijden. ‘Hier is in het voortraject van het ontslag van alles fout gegaan,’ blikt Verheij terug. ‘De detective wilde kennelijk te graag leveren, want zo’n periode observeren is kostbaar. De werkgever wilde vooral zijn vermoeden bevestigd zien. Hij stond niet meer open voor het verhaal van de werk­nemer. Er heeft dus geen wederhoor plaatsgevonden.’

De werkgever liet zich bijstaan door Joost van Ruiven van Kienhuis Legal uit Enschede. ‘Ik was niet betrokken bij het voortraject,’ zegt hij, ‘de cliënt kwam ermee. Ons kantoor heeft geen specifiek beleid voor de inzet van privé­detectives. Ik gebruik het zelf zelden of nooit. Ik ben er geen fan van. De kwaliteit is wisselend en het geeft snel commotie, zoals ook in deze zaak’.

Ook tijdens de zitting, afgelopen februari, was het logistieke bedrijf nog overtuigd dat het was bedrogen door de zieke werk­nemer. Maar Verheij kon makkelijk weerleggen dat zijn cliënt een eigen bedrijf had. ‘Hij wist niets van de onder­neming die door een vorige bewoner op zijn adres was ingeschreven. Dat had de detective ook moeten checken. Mijn cliënt was die ochtend met zijn schoonvader mee. Misschien heeft hij even geholpen met wat spullen op het dak, maar hij was daar voor een sociale reden, niet om bij te klussen. Bovendien zat hij thuis vanwege psychische klachten. Hij was dus best in staat tot fysieke inspanning. Zo’n foto is maar een momentopname en bewijst in dit geval dus niets.’

De kantonrechter oordeelde afgelopen maart (ECLI:​NL:​RBDHA:​2025:5869) dat de werkgever de feiten beter had moeten onderzoeken voordat hij de conclusie trok dat de werk­nemer loog. De werk­nemer kreeg een transitie­vergoeding en een billijke schade­vergoeding, samen zo’n € 35.000. Daar komen de rekeningen van het detectivebureau en de advocaat nog bovenop. Een peperdure boemerang.

Chic

Advocaten krijgen regelmatig te maken met het werk van particuliere recherchebureaus, zo blijkt uit gepubliceerde rechtspraak. In die juris­prudentie is vaak wat aan te merken op het aangeleverde bewijsmateriaal. Nergens wordt bijgehouden hoe vaak advocaten­kantoren zelf een privédetective inschakelen. Kantoren bieden het niet actief als optie aan en reageren desgevraagd wat terug­houdend. Misschien komt dat door dit soort rechterlijke uitspraken. Misschien heeft het ook te maken met schandalen uit het verleden. In 2003 werd een privédetective veroordeeld tot zes maanden cel omdat hij voor grote advocaten­kantoren zoals Pels Rijcken en De Brauw Blackstone met list en bedrog geheime persoons­gegevens had weten te bemachtigen. Hij belde bijvoorbeeld naar banken, deed zich voor als een collega en vroeg naar het saldo van bepaalde cliënten. Opdrachtgevers betaalden grif voor de informatie en vroegen kennelijk niet hoe die was vergaard. Het beroep heeft nog altijd een wat dubieus en stiekem imago, dat van tijd tot tijd door dit soort incidenten wordt bevestigd.

‘Hoezo is een privédetective niet chic?’ reageert emeritus-hoogleraar burgerlijk proces­recht Toon van Mierlo. ‘Wanneer een werk­nemer zijn werkgever bedriegt: dat is niet chic. Nemo allegans: je kunt niet iemand iets verwijten als je het zelf fout doet. Als je het bedrog op geen andere manier kunt aantonen dan met een detective, dan is daar wat mij betreft niets op tegen. Mits het onderzoek deugdelijk geschiedt en niet onrecht­matig is.’

Zelf werkt hij als advocaat bij het Amsterdamse kantoor Habraken Rutten niettemin nooit met een particulier recherchebureau. ‘Als ik iets moet weten, dan kom ik er zelf wel achter. Maar voor een onderzoek naar bijvoorbeeld iemands vermogen zou een recherche­bureau heel nuttig kunnen zijn.’

Afficheren advocaten­kantoren zich niet met detectives, andersom doen veel recherche­bureaus dat juist wel. Zo’n 370 bureaus hebben een vergunning van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Veel bureaus richten zich blijkens hun website voor een belangrijk deel op de civiele advocatuur. Een telefonische rondgang bevestigt dat beeld. ‘De helft van de advocaten­kantoren werkt soms met detectivebureaus,’ schat de eigenaar van Santos Recherchebureau in Utrecht, die niet bij naam wil worden genoemd.

John Vullers van het Roermondse JohnV Detectives werkt veel voor lokale kantoren in Limburg, maar wordt naar eigen zeggen ook wel ingehuurd door de Zuidas. ‘De helft van ons werk doen we samen met advocaten­kantoren,’ zegt Bas (zijn achternaam houdt hij graag privé) van Recherchebureau Focus in Alkmaar. ‘En als de opdracht­gever nog geen advocaat heeft, adviseer ik om die er eerst bij te betrekken, zodat wij ook gerichter met het onderzoek aan de slag kunnen. Dat bespaart problemen in een later stadium.’

Privédetective Robert van den Bergh, voorzitter van de Branchevereniging voor Particuliere Onderzoeksbureaus (BPOB), schat in dat zeventig tot tachtig procent van het werk van zijn leden vroeg of laat terechtkomt bij een advocaat. ‘Wij mogen een opdracht alleen aannemen wanneer de cliënt een gerecht­vaardigd belang heeft. Hij wil zijn recht halen en wij kunnen daarvoor bewijs zoeken. De branche is de afgelopen jaren geprofessionaliseerd en gegroeid. In de meeste zaken zijn we effectief, ook al zie je dat niet altijd terug in de juris­prudentie. Als het bewijs sluitend is, zal de weder­partij meestal akkoord gaan met een vaststellings­overeen­komst. De rechter oordeelt over de grens­gevallen. En wij informeren onze leden weer over relevante uitspraken, zodat ze dat mee kunnen nemen in een volgend onderzoek.’

Gele pas

Veel recherchebureaus zijn eenmanszaken, die zo nodig andere freelancers en faciliteiten inhuren. Er is op technisch gebied nogal wat veranderd sinds de tijden van Sherlock Holmes, Miss Marple en Philip Marlowe. De hedendaagse speurneus doet een belangrijk deel van zijn onderzoek online en kan voor observeren en volgen gebruikmaken van peilbakens, verborgen camera’s, drones, warmtekijkers en nog veel meer. Veel privé­detectives verdienden hun sporen bij de politie of defensie, maar dat geldt niet voor iedereen. ‘Ik ben 28 jaar supermarktmanager geweest,’ vertelt Bas, ‘ik wilde altijd bij de politie, maar door omstandig­heden is dat niet gelukt. Toen ben ik de opleiding particuliere onderzoeker gaan doen. Je moet je melden bij de Autoriteit Persoons­gegevens en krijgt na antecedentenonderzoek de vergunning van het ministerie en de gele pas van de politie.’

De particuliere onderzoeker is breed inzetbaar. Bedrijven die twijfelen aan de integriteit van werk­nemers, sollicitanten of zakenpartners. Familierechtelijke conflicten over de omgangsregeling, overspel, alimentatie of vermissingen. Verhaalsonderzoek. Huurfraude. Onderzoek naar cybercrime. Incidenteel doen privédetectives ook straf­rechtelijk onderzoek. ‘Als de politie een zaak laat liggen,’ zegt Van den Bergh, ‘dan kunnen wij bijvoorbeeld met ons werk een artikel 12-procedure onderbouwen.’

Privédetectives hebben geen speciale bevoegdheden of toegang tot vertrouwelijke data­banken. De tijd dat je met een smoes bij instanties een kenteken, de Basisregistratie Personen of de BKR kon checken, lijkt echt voorbij. ‘Ik heb door mijn verleden een netwerk bij de politie,’ zegt Vullers. ‘Maar informatie vragen ligt heel gevoelig. Je kunt het altijd proberen, maar bij steeds meer systemen wordt gelogd wie bepaalde persoons­gegevens heeft opgevraagd. Dus moeten we vooral werken met open bronnen, zoals sociale media. Wij delen relevante informatie wel met de politie. Zo werken we soms samen bij de opsporing van gestolen auto’s.’ Santos Recherchebureau stuitte eens op een illegale wietkwekerij en meldde dat aan de politie. ‘Je kunt informatie die je vindt soms bij de politie checken: kunt u dit bevestigen en moeten we met dit spoor verdergaan?’

Na het voor­onderzoek vanachter het bureau komt vaak het veldonderzoek, het observeren en volgen om bepaald gedrag vast te leggen. ‘Het is bij een juridisch conflict vaak welles en nietes. Een advocaat gaat echt niet in de bosjes liggen om de weder­partij op een leugen te betrappen,’ zegt Bas, ‘dus hoe kom je dan achter de waarheid? Wij besteden het budget zo efficiënt mogelijk en gaan echt niet de hele dag ergens posten als er niets gebeurt. Voor het volgen zetten we twee of drie auto’s in, want anders ben je iemand zo kwijt in de spits.’

Moordwapen

In romans en films lossen privédetectives zoals Hercule Poirot of Mike Hammer de ene na de andere spannende moord op. In het echte leven houden particuliere rechercheurs zich daar zelden of nooit mee bezig. In de kwesties waar ze wel voor worden ingehuurd, is de bewijsvoering ingewikkelder dan het vinden van een lijk of moordwapen, zo blijkt ook uit andere recente uitspraken.

Ook daar kwam de advocaat pas in beeld toen het onderzoek al gedaan was maar de weder­partij toch niet wilde toegeven. Zo volgde in maart 2022 oud-politieman en privédetective Gerard Wuite in opdracht van een autobandenzaak een ziekgemelde monteur van diens woonadres naar de garage. Deze man had naast zijn baan wel een eigen bedrijfje, met medeweten van zijn werkgever.

Na een maand observeren rapporteert de detective aan zijn opdracht­gever dat ‘niet is gebleken dat de werk­nemer ziek is’, omdat die ‘met zijn eigen bedrijf werkzaamheden verricht’ en dat hij ‘veelvuldig met voertuigen rijdt van zijn woonadres naar de garage’. De observaties laten volgens het rapport ‘niets te wensen over’.

‘Mijn cliënt werd vervolgens ontslag op staande voet aangezegd,’ vertelt advocaat Kicky Hamer uit Hilversum. Ze vraagt om inzage in het detectiverapport en een advies van de bedrijfsarts. ‘Mijn cliënt had wel doorgehad dat er iets raars was, dat er foto’s van hem werden gemaakt. Maar hij schrok toch toen hij begreep dat hij, maar ook zijn gezin en bezoek een maand lang waren bekeken. Zo’n rapport is vaak een overvaltechniek om snel van werk­nemers af te komen.’

Ook in dit geval werkte het contraproductief. De inbreuk op zijn privacy had de werk­nemer, die toch al kampte met mentale problemen, ‘psychisch geknakt’, aldus zijn psycholoog. Mediation hielp niet meer en de werk­nemer kon niet meer re-integreren. Twee jaar na de eerste ziekmelding kreeg de werkgever een ontslagvergunning. De kantonrechter vond de gang van zaken niet ernstig genoeg voor een billijke vergoeding. Hamer kreeg in oktober 2024 echter alsnog gelijk van het gerechtshof Arnhem. De werkgever kon de geruchten die aanleiding vormden voor het onderzoek niet onderbouwen. Het onderzoek was volgens het hof ‘ernstig verwijtbaar handelen’, ook omdat de manier van onderzoek de privacy van de werk­nemer te veel schaadde. Zo had de werkgever niet zomaar een kopie van diens paspoort mogen verstrekken. De observaties van een autorijdende zieke waren volgens het hof weinigzeggend en de detective had niet de papieren voor een medische conclusie daarover. De werk­nemer kreeg een billijke schade­vergoeding van € 17.000 en alsnog een transitie­vergoeding (ECLI:​NL:​GHARL:​2024:6463).

Wuite respecteert de uitspraak. ‘Wij werken regelmatig voor advocaten en beschouwen iedere zaak – ongeacht de uitkomst – als een leermoment.’

Hamer is ingenomen met de overwinning, ‘Ik sta als arbeids­rechtjurist ook wel werk­gevers bij, maar ik zou nooit adviseren een detective in te schakelen. Het is een nare methode. Als je vermoedens hebt, confronteer de werk­nemer er dan mee. En in dit geval was de detective ook nog eens op de stoel van de arts gaan zitten. Mijn cliënt had toestemming van zijn werkgever om een eigen bedrijfje te hebben. Een bedrijfsarts kan bepalen wat de beperkingen van een zieke werk­nemer zijn. Mijn cliënt had zowel lichamelijke als psychische klachten.’

Privédetective Bas vraagt bij voorkeur aan de werkgever medische informatie op. ‘Het rapport van de bedrijfsarts krijg ik niet bij dit soort zaken. Maar wel een indicatie van wat de werk­nemer niet kan en mag, wat de beperkingen zijn. Daar spar ik graag met de advocaat over.’

Hond

Was in deze zaak een maand volgen te lang, in een andere recente uitspraak is drie maanden observeren niet lang genoeg. In alimentatiekwesties liggen de bewijsvoering en de privacyafweging nog moeilijker. De Haarlemse rechter bepaalde afgelopen december in een kort geding dat er ondanks drie maanden observaties onvoldoende bewijs was voor duurzame samen­leving met een nieuwe partner (ECLI:​NL:​RBNHO:​2024:12439). De detective had de fietsen van de kinderen van de vrouw steeds aangetroffen voor het huis van haar nieuwe vriend, ze hadden een hond samen, gingen als gezin op vakantie en vierden samen kerst.

Privédetective Vullers, die ook wel alimentatiekwesties doet, pakt het anders aan. ‘Ik adviseer om een brief te laten schrijven door de advocaat, dat je het idee hebt dat de ex een huishouden deelt met de nieuwe relatie. Op het moment dat dat wordt ontkend, zijn steeds meer recht­banken bereid de kosten van het detectivewerk te verhalen op de ex als achteraf kan worden bewezen dat die opzettelijk gelogen heeft.’

Ook huurfraude is soms lastig aan te tonen, blijkt uit een uitspraak van afgelopen juli van het gerechtshof Amsterdam. Een woningbouwvereniging had een huurder al vele malen niet thuis getroffen en een privédetective ingehuurd. Die had twee weken lang een scooter voor de ingang van het appartementencomplex geparkeerd met daarin een verborgen camera. Op de beelden was de huurder volgens het rapport maar één keer gespot. De kantonrechter was overtuigd, maar het hof niet (ECLI:​NL:​GHAMS:​2025:2014). ‘Misschien was mijn cliënt wel een week op vakantie,’ zegt de Amsterdamse advocaat H.E. van Zijll. ‘Of misschien zijn de beelden niet goed bekeken en kwam hij wel vaker voorbij. Zo’n camera filmt ook andere bewoners, dus ik vind het een slechte onderzoeks­methode.’

Deze zaak won hij voor de huurder, maar hij staat ook regelmatig verhuurders bij. ‘Een paar keer heb ik voor hen een detective ingehuurd. Dan adviseer ik om aan te tonen dat de huurder feitelijk ergens anders woont. Dat is makkelijker dan aantonen dat hij ergens niet woont. In die paar zaken was met het bewijs een rechtszaak niet nodig en ging de huurder akkoord met beëindiging van het huurcontract.’

Tunnelvisie

Ook het risico op tunnelvisie speelt mee. De opdracht­gever heeft een vermoeden en een financieel belang en de privédetective probeert zo goed mogelijk aan de vraag te voldoen. ‘Ik vind het wel fijn als ik die foto met het onomstotelijk bewijs kan maken,’ zegt Bas, ‘daar doe je het voor. Maar je moet wel eerlijk zijn. Als je na een week nog niets hebt, ga je dan nog een week verder? Dan wordt het onderzoek ook duurder. Wanneer moet de opdracht­gever accepteren dat het vermoeden niet te bewijzen is? Dat zijn moeilijke afwegingen.’

Advocaat Verheij werkt ook weleens met privédetectives, bijvoorbeeld als het gaat om fraude op de werkvloer. ‘Ik heb best goede ervaringen, maar je moet ervoor openstaan dat de uitslag anders kan zijn dan de verdenking. Je moet ervoor waken dat een rapport niet sterk wordt beïnvloed door wat de opdracht­gever wil zien. Als ik meekijk, dan let ik daarop. Want de rechter kijkt er straks ook anders tegenaan. Een foto is maar een foto. Vaak hoef je niet eens naar de rechter. Wanneer de feiten duidelijk zijn en twee particu­liere rechercheurs binnenkomen om de verdachte werk­nemer hierover te horen en hem te confronteren met het bewijs, dan maakt dat vaak indruk en geeft iemand toe.’

Van Mierlo waarschuwt voor het risico van onrecht­matig verkregen bewijsmateriaal. ‘Je moet zorgen dat de waarborgen voor een eerlijk proces blijven bestaan. Onrechtmatig verkregen bewijs mag wel in een civiele zaak worden ingebracht, heeft de Hoge Raad bepaald, maar soms kan het gebruik ervan ook onrecht­matig zijn. Dus dat risico zou ik vermijden’.

Een detectiveonderzoek van enkele weken kost al snel meer dan € 10.000, uitgaande van uurtarieven vanaf € 100. Voor het grootste deel komen die meestal voor rekening van de opdracht­gever, ook als hij de zaak met het bewijs in handen wint. Van Mierlo: ‘De kosten ter voorbereiding van de zaak gaan op in de proces­kosten. Als ik als advocaat vijftien uur in de zaak steek voor het maken van de dagvaarding, dan krijg ik daarvan een fractie terug, een forfaitair bedrag. Dus ik zou het gek vinden als ik al die detectivekosten wel bij de verliezende partij in rekening kan brengen. Een aparte vordering maakt denk ik weinig kans.’