vak & mens

door Stijn Dunk beeld Annick Elzenga

Advocatenkantoren die gedwongen worden pro bono werk voor de regering te doen. Het ministerie van Justitie die tegen­standers van de president vervolgt. Onder Trump-2 glijden de Verenigde Staten af naar een juridische bananenrepubliek, waarschuwt ethicus Bradley Wendel, gastspreker tijdens het Gerbrandydebat eind maart.

Vorig jaar lente ging er schok door juridisch Amerika toen negen grote law firms een deal sloten met de regering-Trump. Daarin beloofden zij voor 900 miljoen dollar aan pro bono werk in dienst van de regering uit te voeren en af te zien van hun interne diversiteitsbeleid. Dit nadat de regering gedreigd had advocaten de toegang te weigeren tot overheidsgebouwen en geen zaken meer wilde doen met ongehoorzame kantoren of hun cliënten. Wat dacht u, als ethicus in het juridisch werkveld, toen u dit hoorde?

‘Ik schrok me dood. Omdat de regering zo opzichtig grote advocaten­kantoren chanteerde, maar ook omdat deze machtige firma’s zo snel capituleerden. Het meest geshockeerd was ik door de deal van Paul, Weiss. Dat kantoor stond bekend als een litigation powerhouse dat opkomt voor de progressieve zaak. Als zelfs zij zich overgeven, is iedereen kwetsbaar voor dit soort overheidsmanipulatie. Nu kan Trump opscheppen dat advocaten­kantoren hem voor honderden miljoenen aan gratis diensten verlenen, dat is schadelijk voor de rechts­staat. Het is een van de signalen dat de Verenigde Staten onder deze regering in hoog tempo afglijden naar een juridische bananenrepubliek.’

Hoe verklaart u de opstelling van deze law firms en zijn er kantoren die zich verzet hebben?

‘De zwakke knieën van de negen kantoren kwamen deels voort uit de vrees dat hun cliënten last zouden krijgen van de overheidssancties waarmee geschermd werd. Bijvoorbeeld bij de goedkeuring van transacties. Daarnaast hoopten ze akkoord te gaan met afspraken die in werkelijkheid niet zo’n groot effect zouden hebben. Zo van: laten we even brave jongens en meisjes zijn, dan waait het wel over. Inderdaad is er geen hard akkoord op papier vastgelegd, maar het is ook risicovol om onduidelijkheid te laten bestaan over de precieze invulling. Daarom ben ik blij dat vier grote law firms wel in beroep zijn gegaan tegen de regering. Ze worden daarin gesteund door rechters die deze zaken behandelen. Ik heb de nodige van deze proces­stukken bestudeerd en daarin lees je letterlijk de verbijstering van de rechters over de geuite dreigementen. “Hoezo mogen advocaten geen recht­banken meer in, wat heeft dit in hemelsnaam met een nationaal veilig­heidsrisico te maken?” De juridische strijd woedt nog altijd. Wettelijk gezien zou het voor de vier kantoren een makkelijke zege moeten worden, een slam dunk. Maar de juristen van Trump blijven tot nu toe doorprocederen.’

Welke andere verontrustende ontwikkelingen voor de rechts­staat ziet u sinds het aantreden van de tweede regering-Trump?

‘Een fundamentele bedreiging voor het respecteren van de rule of law is dat Trump voor zijn tweede termijn op vitale overheidsposten eigen aanhangers heeft benoemd, die boven alles aan hem loyaal zijn. Dus ook op het ministerie van Justitie en andere juridische sleutelposities. Dit leidt ertoe dat politieke belangen boven het recht worden gesteld. Bijvoorbeeld bij de herhaaldelijke vervolging van politieke tegen­standers door openbaar aanklagers. Dat gebeurt veelal op onwettige gronden en met ondeugdelijk bewijs. Dat raakt aan de wortels van de rechts­staat, zoals de scheiding der machten. Een veelzeggend moment was toen Justitie-minister Pam Bondi bij haar aantreden de ambtenaren opdroeg om “vol vuur de belangen van de Verenigde Staten te verdedigen”. Daarbij liet ze bewust de klassieke nuancering weg: “maar wel binnen de grenzen van de wet”.’

Al met al behoorlijk deprimerend voor een onderzoeker/​docent die zich specialiseert in de ethische dillema’s van advocaten en andere juristen. Ziet u ook lichtpunten?

‘Gelukkig wel. Bij mijn studenten op de rechtenfaculteit van Cornell University zie ik juist extra betrokkenheid en actie­bereid­heid ontstaan. Er zijn nu sowieso meer aanmeldingen dankzij het omstreden beleid van deze regering: we noemen dat gekscherend de Trump‑bump. Concreet zijn veel studenten en stafleden actief in het verdedigen van immigranten die door de regering dreigen te worden uitgezet. Er heerst echt een stemming om iets doen tegen dit onrecht. Er is nog een andere hoopgevende ervaring: de poging van Trump begin 2021 om samen met een groep juristen Bidens verkiezings­overwinning te saboteren, mislukte. Dit omdat een grotere groep juridisch adviseurs dat weigerde en met ontslag dreigde. Zij bleven trouw aan de rule of law, terwijl ze het qua politieke ideologie met Trump eens waren. Ik heb hen “The good laywers of January 6th” genoemd. Het laat zien dat de ethiek van individuele juristen de machtspolitiek ook kan weerstaan.’

Wat zijn op dit moment belangrijke juridische tegenkrachten van de regering?

‘Dat zijn absoluut de districtsrecht­banken. De rechters die daar werken, hebben actief en overtuigend het onwettelijke beleid van Trump tegengehouden in een reeks van uitspraken. Onder andere op het vlak van de immigratie­politiek, maar ook op andere gebieden. Zij zijn de helden van dit verhaal, ik zou wel standbeelden van ze willen laten maken. Eigenlijk moet het beleid op zijn juridische merites worden getoetst binnen het ministerie van Justitie. Doordat het daar te weinig gebeurt, vindt die controle nu vaak plaats in de rechtszaal. Niet de juiste plek, maar ik ben blij dat veel rechters hun rug recht houden.’

Wat is uw boodschap aan de Nederlandse advocatuur?

‘Volg ons voorbeeld niet, zou ik haast willen zeggen. Maar meer nog dat ook jullie rechts­staat sneller kan gaan wankelen dan je denkt. Begrippen als onafhankelijke rechtspraak en rule of law zijn in goede tijden vaak relatief abstracte begrippen. Een uitdrukking als “pas op voor de erosie van de rechts­staat” suggereert dat het om een langzaam proces gaat. Maar wij hebben gezien dat het in korte tijd kan gebeuren. Zeker als het gaat om een vastbesloten en gedisciplineerde politieke overname van het rechtssysteem zoals door de tweede regering-Trump. Dat zagen wij veel te slecht aankomen. Dus wees voorbereid op zo’n overname. Wapen jezelf ertegen.’