vak & mens
gezien
AI en Haviltex
Hoe zouden de juridische figuren ‘contract’ en ‘uitleg’ in psychologie en biologie verankerd kunnen zijn? En welke breinfuncties zouden betrokken kunnen zijn bij contractsuitleg, of concreter bij formuleringen in de arresten Haviltex en DSM/Fox?
Deze vragen staan centraal in het boek Recht in het brein (WJS uitgevers, 2026) van Bert Bakker. De woorden ‘contract’ en ‘uitleg’ krijgen vooral vanuit de rechtstheorie en dogmatiek betekenis en gelding, maar zijn evengoed buiten het recht verankerd, zegt Bakker, advocaat bij Rikmenspoel & Bakker Advocaten in Utrecht. In zijn boek brengt hij de begrippen ‘contract’ en ‘uitleg’ in verband met psychologische figuren en breinfuncties. Wat juristen ‘contracteren’ noemen, kan door een psycholoog worden begrepen als een samenstel van intentionele beslissing, empathisch begrip, coöperatie en ruil. Wat een jurist ‘wil’ noemt, wordt in andere disciplines als ‘intentie’ beschouwd. De uitdaging in zijn verkenning is dan ook niet om iets nieuws te ontdekken, maar om juridische begrippen naar bekende psychologische termen te vertalen, zegt Bakker. Hij doet dat in negen hoofdstukken. Bakker besteedt daarin ook aandacht aan het voor de contractjurist belangrijke ‘taalcentrum van Broca’ in de linkerhersenhelft en aan AI. Is er onder het gesternte van AI nog wel toekomst voor traditionele Haviltex-uitleg in het brein? Kunnen algoritmen überhaupt ‘haviltexen’? Antwoord: dat zal de tijd ons leren. Bakker zelf denkt in ieder geval van niet. Woorden zonder context en uitleg zijn immers tamelijk betekenisloos en daarin schiet AI tekort. In de toekomst zal de (on)verenigbaarheid van contextuele empathische uitleg en flexibele regels van redelijkheid en billijkheid enerzijds en de toepassing van algoritmen anderzijds een heet hangijzer blijven, voorspelt hij.
Ten onrechte achter de tralies
Negen persoonlijke en juridische drama’s staan centraal in het boek ‘Onterecht veroordeeld’.
Een nachtmerrie voor elke ouder: je baby die overlijdt aan wiegendood. Zeker als je vervolgens beschuldigd wordt van moord. Dat overkwam het Engelse echtpaar Sally en Stephen Clark, beiden advocaat van beroep. Ze hadden altijd vertrouwen in de werking van het recht, totdat ze slachtoffer werden van een gerechtelijke dwaling. Na het overlijden van hun tweede zoontje op rij in de wieg werd moeder Sally aangeklaagd voor dubbele moord. Tijdens het proces speelde een kinderarts als getuige-deskundige een dubieuze rol. Hij beweerde dat de kans dat in hetzelfde gezin tweemaal wiegendood voorkomt een op de 73 miljoen zou zijn. De jury was overtuigd en Sally kreeg twee keer levenslang. Vijf jaar later bleek dat het tweede kind aan een bacteriële aandoening was gestorven. Na een nieuw proces werd Sally vrijgesproken. Van het onrecht herstelde ze nooit: ze stierf op 42-jarige leeftijd.
Het drama is een van de negen ‘waargebeurde zaken’ die thrillerschrijver Marieke Damen ontleedt in ‘Onterecht veroordeeld’ (Ambo|Anthos, 2026). Steeds gaat het om verdachten die per abuis jarenlang achter de tralies zaten: vanwege een vermeende drugssmokkel of zedenmisdrijf. Damen putte rijkelijk uit The European Registry of Exonerations: een Europese databank die onterechte veroordelingen vastlegt. De in 2024 gestarte databank bevat 139 casussen met in totaal negenhonderd jaar onterechte detentie, zesenhalf jaar per persoon.
In het nawoord duidt rechtspsycholoog Linda Geven deze patronen: afgedwongen bekentenissen, onterechte forensische conclusies, tunnelvisie, tijdsdruk. Deprimerende systeemfouten, maar volgens Geven is er licht aan het einde van de tunnel. Forensische verslagen worden wetenschappelijker onderbouwd en getuige-deskundigen beter getoetst, waardoor de kwaliteit van het bewijs verbetert. Daarnaast hebben veel landen de mogelijkheden verruimd om een rechtszaak te herzien.
Werken voor aardige oliemannen
On a chilly winter night, a little penguin dared to wonder: if Daddy loves me, why does his law firm facilitate fossil fuel expansion?
In het kinderboek Why Daddy’s Law Firm Works with the Nice Oil Men (Serious Penguin, 2026) laten Oli Frost en Ellen McGahey met korte teksten en mooie illustraties zien waarom het ‘oké’ is om medeplichtig te zijn aan de klimaatverandering. ‘We help all kinds of clients, whether they are good for the planet or not.’
Het satirische kinderboek is bedacht door Serious People, een actiegroep tegen klimaatverandering. Zij nemen in het boek advocaten op de korrel om hen zo aan het denken te zetten over hun carrièrekeuzes. Londense advocatenkantoren hebben tussen 2020 en 2024 transacties in fossiele brandstoffen ter waarde van 59,84 miljard dollar gefaciliteerd, berekende Serious People. De actiegroep heeft exemplaren van het boek naar alle topadvocaten in de olie- en gassector in Londen gestuurd.
Het doel is om binnen de juridische sector een gesprek op gang te brengen over de verantwoordelijkheid voor de schade die aan de planeet wordt toegebracht. In het boek roept Serious People advocaten op transparantie te omarmen, klimaatoverwegingen te integreren in de besluitvorming en opdrachten voor fossiele brandstofbedrijven te weigeren. Het boek eindigt met feitjes en zeven tips voor advocaten. Met als laatste tip: Refuse fossil fuel work!
Serious People voerde eerder soortgelijke campagnes tegen andere sectoren die fossiele brandstofbedrijven steunen, waaronder de reclame- en banksector.