vak & mens
lawyers for lawyers
‘Burgerlijke dood’, nooit van gehoord? Onder juristen in Guatemala een bekend begrip, vertelt L4L-medewerker Natalia Segura Diez.
De alomtegenwoordige angst – dat was wat Natalia Segura Diez het meest opviel tijdens haar deelname aan een onderzoeksmissie in Guatemala. ‘Wie we ook spraken – advocaten, maatschappelijke organisaties, vertegenwoordigers van de autoriteiten – iedereen was bang voor bedreiging, stigmatisering, lastercampagnes en vooral vervolging. Ze spraken van de ‘burgerlijke dood’: als je doelwit bent, kun je niet meer deelnemen aan het maatschappelijke en professionele leven. Je verdwijnt uiteindelijk in de gevangenis of moet het land verlaten om jezelf in veiligheid te brengen.’
Segura Diez, programmamanager bij Lawyers for Lawyers, deed samen met vertegenwoordigers van vier andere internationale organisaties tien dagen onderzoek in het Midden-Amerikaanse land. Daarna volgden (online) interviews met ballingen in andere landen. Het rapport Climate of Fear: the legal profession and judicial independence at risk verscheen in maart en is te vinden op de website van Lawyers for Lawyers.
Bevroren
De angst voor de burgerlijke dood (civil death) werkt verlammend, zag Segura Diez. ‘Onze indruk was dat vooral de organisaties die voor checks-and-balances moeten zorgen wel verandering willen, maar niet durven reageren, ze zijn min of meer bevroren.’
Oók in de advocatuur: ‘Er zijn maar weinig advocaten die nog durven opkomen voor mensenrechten en tegen corruptie. Degenen die het wel aandurven, kiezen voor een terughoudende strategie: toch maar niet dat verzoek indienen of in hoger beroep gaan.’
Het werkt door tot op het hoogste niveau. Segura Diez sprak met de onderminister van Justitie. ‘Ook daar voelde je de angst. Deze onderminister was net begonnen, zijn voorganger had ontslag genomen na een crisis vanwege een massa-ontsnapping uit een mannengevangenis. Het leidde tot een strafrechtelijk onderzoek en veel arrestatiebevelen tegen functionarissen op verschillende niveaus.’
Er gebeuren ook goede dingen, zegt Segura Diez. ‘Maar die kun je niet benoemen omdat je dan mensen in gevaar brengt.’
Deze rubriek focust op advocaten wereldwijd die problemen ondervinden in of door hun werk. De redactie werkt daarin samen met Lawyers for Lawyers (L4L). Deze organisatie ondersteunt advocaten die onder druk staan, lobbyt voor een vrije en onafhankelijke advocatuur en stimuleert advocaten op te komen voor mensenrechten en fundamentele vrijheden. Doneren kan op rekeningnummer NL69ABNA0489938655 ten name van Advocaten voor Advocaten (L4L).
Cruciaal jaar
Er zijn de laatste jaren veel rapporten over de miserabele staat van de rechtsstaat in Guatemala verschenen. In 2023 reikte Lawyers for Lawyers de L4L-award uit aan Claudia González Orellana. Toch kwam deze missie geen dag te vroeg, zegt Segura Diez. ‘Dit jaar is cruciaal voor de rule of law. In 2026 worden het Constitutioneel Hof, de hoogste kiesraad en de leiding van het Openbaar Ministerie vernieuwd. Deze mensen worden gekozen via kiescommissies, waarin verschillende organisaties zitten. De orde van advocaten kiest bijvoorbeeld mede de leden van het Constitutioneel Hof.’
Het maakt de orde invloedrijk en tegelijk doelwit van intimidatie. Segura Diez: ‘We spraken met het bestuur dat sinds 2025 in functie is. Een van de kandidaten voor dit bestuur, Eduardo Masaya, werd na de officiële bekendmaking van de kandidatenlijst waarop zijn naam stond nog dezelfde dag gearresteerd. En in februari, tijdens de verkiezing van een van de leden van het Constitutioneel Hof, deed het Openbaar Ministerie invallen bij kieslocaties van de orde. Het is een verzwakt en gepolitiseerd instituut.’
Toch zijn veel advocaten die Segura Diez sprak positief over het nieuwe bestuur. ‘Zo wil men een programma ontwikkelen om vervolgde advocaten te ondersteunen. Dat staat overigens nog in de kinderschoenen, ze hebben nog geen fondsen – maar de intenties zijn goed.’
Tuchtcollege
Over de intenties van een ander orde-onderdeel heeft Segura Diez meer twijfel: ‘Het tuchtcollege, dat onafhankelijk van het bestuur opereert, wordt sterk bekritiseerd. Ze gaan voortvarend te werk in zaken tegen advocaten die mensenrechten verdedigen of corruptie aankaarten. Terwijl ze geen enkele actie ondernemen tegen advocaten die meewerken aan criminalisering door collega’s aan te klagen.’
Guatemala, kerngebied van de oeroude Mayabeschaving, was een Spaanse kolonie in de zestiende tot de achttiende eeuw. Rond 1900 kregen buitenlandse investeerders zoals de United Fruit Company voet aan de grond – de oorspronkelijke bevolking betaalde (weer) de rekening. Na een lange periode met staatsgrepen, burgeroorlog en massamoorden op de inheemse bevolking werd Guatemala in 1986 officieel een democratische rechtsstaat; tien jaar later eindigde de burgeroorlog officieel met een vredesakkoord.
De politieke, economische en militaire elite bleef echter aan de touwtjes trekken en won de laatste jaren zelfs aan invloed.
President Bernardo Arévalo werd in 2024 gekozen met de belofte armoede en corruptie te bestrijden, maar de hooggespannen verwachtingen moesten snel worden bijgesteld. Klein maar hoopvol teken: de omstandigheden van politieke gevangenen zijn verbeterd.
Dat er voor drie belangrijke instanties in hetzelfde jaar verkiezingen zijn is toeval, maar het zou een keerpunt kunnen zijn voor de rechtsstaat in Guatemala. ‘Tegelijk is het een heel riskant moment,’ zegt Segura Diez. ‘Het strafrecht wordt ook ingezet als middel om verkiezingen te beïnvloeden. Advocaten die wij spraken, zeiden dat kritische aandacht van buiten daarom belangrijk is.’
Hoe gaat die criminalisering in zijn werk? In het rapport is te lezen dat vooral inheemse mensen en mensenrechtenjuristen en -activisten doelwit zijn. Beschuldigingen bevatten ongespecificeerde aanklachten, op basis van vage, ruime strafbepalingen. In corruptiezaken begint het Openbaar Ministerie soms ‘spiegelzaken’: juristen die corruptie aankaarten, worden in hetzelfde dossier zélf van corruptie beschuldigd. Loopt er eenmaal een strafzaak, dan wordt die eindeloos aangehouden. Het effect wordt versterkt door een groot aantal aanklachten tegen dezelfde persoon. Hierbij werkt het Openbaar Ministerie samen met een stichting, de Foundation Against Terrorism. ‘Die organisatie bestaat óók uit juristen,’ verzucht Segura Diez.
Vrouwelijke inheemse juristen zijn driedubbel slachtoffer – discriminatie speelt een grote rol.
El Pacto de corruptos
Wat de situatie in Guatemala bijzonder lijkt te maken, is dat de ‘vijand’ zich achter de schermen bevindt. Er is geen ‘foute’ president of autoritaire partij aan de macht, maar er bestaat een diepgeworteld verbond tussen politici, economische elites en militaire leiders, dat tot doel heeft staatsinstellingen te controleren om straffeloosheid te waarborgen. Dit staat bekend als het ‘Pacto de corruptos’.
Of het recente L4L-onderzoek resultaat heeft, is moeilijk te meten. Segura Diez: ‘Er leven op dit moment minstens 157 mensenrechtenverdedigers in ballingschap, van wie 54 uit de rechterlijke macht. Hen hangt nog een strafproces boven het hoofd, de kans dat zij op korte termijn terugkunnen is minimaal. Maar het verschil kan in kleine dingen zitten. Onze Award-winnares Claudia González Orellana, die na 82 dagen in bewaring ruim twee jaar huisarrest had, mag sinds januari haar strafzaak in vrijheid afwachten. Ze is ervan overtuigd dat de internationale aandacht daarvoor heeft gezorgd. Haar strafzaak begint in mei – ook die gaan we volgen.’