vak & mens

lawyers for lawyers

door Trudeke Sillevis Smitt

Na een ‘Shelter City’-verblijf in Nederland kwam mensen­rechten­advocaat Ezequiel Monsalve terug in een ander Venezuela. ‘Ik zie de verandering op de gezichten, er is weer hoop’.

Op 11 februari stapte Ezequiel Monsalve na vijf maanden Nederland uit het vliegtuig in zijn geboorteland Venezuela. De volgende dag stond hij op een grote demonstratie in de hoofdstad Caracas – het eerste studentenprotest in vijf jaar. ‘Toen ik het land verliet, hadden we president Maduro en was zo’n demonstratie volstrekt onmogelijk,’ vertelt Monsalve in een videogesprek vanuit zijn huis, elf dagen later.

Al twaalf jaar roeit Monsalve als mensen­rechten­advocaat tegen de stroom in – op de Rule of Law Index van de World Justice Project bungelt Venezuela helemaal onderaan. Maar sinds de ontvoering van president Maduro door de Verenigde Staten op 3 januari ligt er mogelijk een kans om het tij te keren.

In de eerste plaats voor de politieke gevangenen. Zij zijn een van de focusgroepen van Defiende Venezuela, de organisatie waaraan Monsalve is verbonden. ‘De omstandig­heden in de gevangenissen zijn verschrikkelijk. Er wordt gemarteld, er is een tekort aan medische hulp, water en voedsel.’ Daarnaast richt Monsalve zich op de mensen in de rurale gebieden die zwaar te lijden hebben onder politiegeweld. ‘Deze mensen worden niet gezien, ze hebben geen invloed. Velen hebben geen mobiele telefoon of computer. Wij doen onderzoek naar hun situatie en geven hen een stem.’

Momentum

Dat de facto interimpresident Delcy Rodríguez op 20 februari een amnestiewet goedkeurde, is voor het werk van Monsalve een gamechanger. Nu is het keihard werken om het momentum vast te houden.

‘Vanochtend had ik eerst een overleg bij Defiende Venezuela om onze prioriteiten voor de komende dagen te bepalen – de situatie hier verandert met de dag. Daarna was ik bij een persconferentie met een partnerorganisatie die uitlegde hoe het zit met de nieuwe amnestiewet. Die is heel incompleet, bepaalde groepen en bepaalde periodes waarin mensen zijn aangeklaagd, zijn uitgesloten. En straks ga ik met mijn kantoor­genoot een podcast opnemen. Daarin vertellen we in gewonemensentaal over de amnestiewet.’

Mensen hebben hoge verwachtingen van deze wet, vertelt Monsalve, maar ‘we zijn er nog lang niet. Er zijn naar schatting op dit moment zeshonderd politieke gevangenen. Daarvan denken we dat er vierhonderd niet onder de wet vallen. Bovendien zijn er veel mensen die weliswaar zijn vrijgelaten, maar nog niet volledig vrij zijn. Hun strafzaken lopen nog. Tot die groep behoren ook zes advocaten.’

En dan zijn er nog alle mensen die naar het buitenland zijn gevlucht. Monsalve: ‘Om voor amnestie in aanmerking te komen, moet je je hier bij een recht­bank melden. Dat kan trauma’s openrijten en er is op dit moment geen enkele garantie dat je niet opnieuw wordt opgepakt. Een vriendin van mij is gisteren teruggekomen en met haar gaat het goed. Zij was een politiek leider, maar op kleine schaal. Voor iemand als oppositieleider María Corina Machado is het op dit moment niet veilig om terug te keren. Het is ook onzeker of zij aan verkiezingen kan deelnemen.’

Want een amnestiewet is één ding, corruptie een ander. ‘Aan de instituties in ons land is nog niets veranderd. Je moet nog steeds naar dezelfde recht­bank, die corrupt is en heeft meegewerkt aan mensen­rechten­schendingen. Gaan zij de amnestiewet zuiver toepassen?’

Toch is Monsalve blij dat de focus op dit moment bij het publiek volledig ligt op de politieke gevangenen, dit zorgt voor een krachtig signaal. ‘In het verleden hadden protesten verschillende doeleinden. En ja: we hébben ook een groot probleem met de politieke en de justitiële macht. En er zín grote economische problemen. Mijn ouders bijvoorbeeld ontvangen een pensioen van nog geen vier euro per maand. Toch zeggen ook zij nu niet: de sociale zekerheid moet omhoog. Het eerste probleem dat moet worden opgelost, is de mensen­rechtensituatie.’

Contrasten

Het is voor Monsalve een tijd van contrasten. ‘In Nederland voelde ik me veilig, het was rustig. Ik had veel tijd om te studeren en mensen te ontmoeten, musea te bezoeken. Dat klinkt misschien vanuit de huidige context onbelangrijk, maar mentale gezondheid is een prioriteit. Toen ik hier terugkwam, was de situatie totaal anders dan toen ik wegging. Ik zie de verandering op de gezichten van de mensen. Er is weer hoop.’

Dat die hoop is ontstaan doordat de VS president Maduro ontvoerden, doet hem zuchten. ‘Ik heb daar in Nederland een opinie over geschreven in de Volkskrant. Het is een push voor verandering en dat is goed voor ons land, een grote kans voor het maat­schap­pelijk middenveld. De huidige regering probeert nu aan de macht te blijven door politieke en economische veranderingen door te voeren. Dat is met geweld afgedwongen en geweld is nooit goed. Maar als je in een dictatuur leeft…’

Daar komen zorgen bij over de invloed die de VS hebben. ‘We willen ze niet als een soort ouders, dat hebben we al meegemaakt met China en Rusland, in het tijdperk-Maduro. En de Verenigde Staten lijken vooral geïnteresseerd in olie en economische belangen, ik weet niet of mensen­rechten hun prioriteit zijn.’

Wel van Monsalve, dus. Hoe kunnen andere landen en misschien advocaten in Nederland hem en andere Venezolaanse mensen­rechtenverdedigers helpen? ‘We leren graag van landen met een goede democratie, met veel ervaring. Je moet als mensen­rechten­verdediger veel praten met collega’s en rapporten lezen om je eigen visie te ontwikkelen.’

Vertaling

Daarvoor is wel een vertaling naar de eigen context nodig, zegt Monsalve, en de knowhow om rechten te verwezenlijken. ‘Zo kennen we hier de Inter-American Democratic Charter. Dat verdrag is een uitkristallisering van het krachtige idee dat democratie niet een puur interne zaak is, maar een internationale verplichting – en dat schending daarvan een collectieve respons mogelijk maakt. Maar toen Maduro bij de verkiezingen in 2024 onze rechten schond, deden landen als Brazilië, Colombia en Mexico helemaal niets. Als je strijdt tegen een dictatoriaal regime is dat een groot probleem. Wij hebben een juridisch netwerk nodig en meer technische ondersteuning bij juridische procedures.’

Hulp bij de strijd voor democratie en rechts­staat is dus welkom. Monsalve: ‘Als je een groep vormt, krijg je steeds meer connecties en een betere gemeenschap, het is een almaar groeiende cirkel. En als je voor de gemeenschap zorgt, krijg je een beter land. Want nu zijn wij in Venezuela slacht­offers; we zijn nog steeds bang. Maar we eisen met overtuiging onze rechten op.’