vak & mens
advocaat en algoritme
Algoritme slaat jarenlang onopgemerkt plank mis
De reclassering stopt met het foute algoritme OxRec. Strafpleiters reageren berustend op het debacle.
Het was natuurlijk heel passend geweest wanneer een alerte advocaat zijn tanden had gezet in de rammelende risicotaxaties waarmee de reclassering al sinds 2018 adviseert. Dat had best gekund, want al in 2020 waarschuwde een wetenschapper voor OxRec in het NJB. Maar helaas, het was de Inspectiedienst Justitie en Veiligheid die de klus klaarde en vier tools doorlichtte die de reclassering gebruikte.
De reclassering-ICT blijkt net zo rammelend als bij de Belastingdienst, SyRI en DUO. Er bleek van alles mis met de vier tools: ontbrekende validering, geen verplichte AVG-toets. Maar OxRec spande de kroon. Het werkte met discriminerende variabelen en programmeerformules bleken verwisseld. Volgens de inspectie spuwde het ontspoorde algoritme acht jaar lang verkeerde voorspellingen uit.
Zo taxeerde het vorig jaar dat de Utrechtse serieverkrachter een laag tot gemiddeld recidiverisico had. Er was wat OxRec betreft geen beletsel voor zijn voorwaardelijke invrijheidstelling. De deskundige van de reclassering vond dat onverstandig en de rechtbank besloot hem vast te houden tot er plaats was in een geschikt begeleidwonenproject. ‘Niet zo spannend,’ reageert zijn advocaat Leon Klewer, die zich onthoudt van verder commentaar op het inspectierapport.
De risicotaxaties van OxRec waren meestal te laag, zo blijkt uit het rapport, maar soms ook te hoog. Feride Tosun stond vorig jaar een man bij die het huis van zijn vriendin in brand had gestoken. Het algoritme schatte het recidiverisico hoog in, maar de deskundige zag mogelijkheden voor preventie. ‘Mijn cliënt kreeg zo in hoger beroep toch een lagere straf,’ zegt Tosun. ‘De rechter kijkt meer naar het klinisch oordeel van de deskundige dan naar het algoritme. Ik wees de rechtbank weleens op OxRec wanneer de uitslag gunstig was voor een cliënt. Maar dat werd dan genegeerd.’
Toch staan er op rechtspraak.nl meer dan honderd uitspraken waarin OxRec wel expliciet wordt meegewogen. Niels van Wersch stond onlangs nog een tbs’er bij van wie de maatregel niet verlengd werd, mede dankzij een lage OxRec-score. ‘De taxaties werden standaard gebruikt en riepen weleens vragen op. Maar de uitslag van de inspectie komt voor mij wel als een verrassing. Een taxatie is natuurlijk altijd voor discussie vatbaar. Je voorspelt iets dat in de toekomst ligt. Dus pas achteraf kun je toetsen of de voorspelling juist was. In sommige gevallen zal mede op basis van algoritmes een verkeerde beslissing zijn genomen. Maar elke rechter oordeelt ook weer anders over eenzelfde zaak. Dus wat is dan de juiste beslissing?’
Zijn kantoor Bureau TBS ziet nog geen aanleiding om herzieningen aan te vragen van OxRec-missers. Ook de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA) reageert berustend op de onthullingen over de reclassering. ‘Het is heel slecht dat er op basis van een niet juist gevoed algoritme verkeerde taxaties worden gemaakt,’ zegt voorzitter Dennis Wolters, ‘waardoor de rechter verkeerde info krijgt. Maar het is lastig om te beoordelen of het met een juiste taxatie anders zou zijn gegaan.’
Hij juicht toe dat de Inspectie J en V ook andere algoritmes gaat controleren, want binnen de strafrechtketen worden diverse systemen gebruikt.
Judith Serrarens, voorzitter van de Vereniging van TBS-Advocaten, denkt wel dat advocaten nu wakker zijn geschud en de kwaliteit van de risicotaxaties beter zullen onderzoeken. ‘Je kunt stukken opvragen en onderliggende data bekijken. Ook kan de raadsman een second opinion vragen. Er zijn zoveel algoritmes die her en der gebruikt worden. Het is goed dat die nu door de inspectie onderzocht worden.’