vak & mens

impact

door Nathalie de Graaf beeld Martijn Gijsbertsen

Strafrechtadvocaat Jaantje Kramer (33, Jebbink Soeteman Advocaten) schrikt als ze tijdens een demonstratie van Extinction Rebellion beelden onder ogen krijgt van water­kanonnen die worden ingezet. ‘Het was buiten alle proporties.’

‘Dit kan écht niet, dacht ik toen ik foto’s en filmpjes zag van mensen die met grof geweld van de weg werden gespoten terwijl ze vreedzaam zaten te demonstreren. Sommigen vielen om en anderen hielden er flinke bloed­uitstortingen aan over. Samen met Willem Jebbink stond ik in september 2023 stand-by toen Extinction Rebellion aan het demonstreren was tegen de fossiele subsidies door de overheid.

Als ons kantoor deze bijstand levert tijdens een demonstratie, dan houden we onze telefoon en het nieuws goed in de gaten. Zodra een demonstrant is aangehouden en rechts­bijstand nodig heeft, kan een beroep op ons worden gedaan.

Demonstreren is een fundamenteel mensenrecht. Een tegengeluid laten horen, is essentieel in een gezonde democratie en nood­zakelijk voor belangrijke veranderingen. Denk aan Kick Out Zwarte Piet of de Dolle Mina’s en de Roze Revolutie. Vaak wordt hoognodige maat­schappelijke vooruitgang niet in gang gezet door een politicus met een goed idee, maar door mensen die de straat op durven gaan met een – op dat moment nog – als controversieel ervaren mening. Het is daarom essentieel dat demonstranten worden beschermd. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft bepaald dat demon­stranten zelf mogen kiezen waar, hoe en wanneer ze demonstreren en dat demonstraties het dagelijks leven mogen hinderen. Het demonstratierecht is echter niet absoluut. De politie mag op last van de burgemeester ingrijpen als bijvoorbeeld sprake is van wanordelijkheden. Het politieoptreden moet echter wel proportioneel zijn. Daar was in dit geval geen sprake van.’

Omvergeblazen

‘De burgemeester van Den Haag had aan de dagelijkse demonstraties van Extinction Rebellion beperkingen opgelegd, omdat die gepaard gingen met een wegblokkade. Demonstranten moesten volgens de burgemeester op het Malieveld gaan staan. Onderdeel van het demonstratierecht is echter dat je op een plek mag demonstreren waar je boodschap de meeste impact heeft. De A12/​Utrechtsebaan is voor Extinction Rebellion zo’n plek: tussen het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en de Tweede Kamer in. Bovendien is een wegblokkade internationaal erkend als legitieme vorm van protest. De politie werd ingeschakeld om de A12 vrij te maken en vorderde de demonstranten te vertrekken. Op een gegeven moment werd daarbij standaard een waterwerper ingezet. Dat was problematisch. Waterwerpers mogen op grond van internationale richtlijnen überhaupt niet tegen vreedzame demonstranten worden ingezet. Daarnaast mogen waterwerpers alleen worden gebruikt om grote, ongeregelde groepen mensen uiteen te drijven. Als er twee rivaliserende groepen tegenover elkaar staan bijvoorbeeld, in een drukke binnenstad. Denk aan rellen na voetbalwedstrijden of tegendemonstraties. Maar dit betrof een geweldloze en vreedzame demonstratie. Op de beelden die ons kantoor dat weekend ontving, zag ik mensen in rijen van tien of twintig naast elkaar zitten, die met een keiharde straal van de weg werden gespoten om vervolgens gelijk daarna te worden aangehouden, waarna de volgende tien of twintig werden bespoten en ook gelijk werden aangehouden. Dat geweld diende geen enkel doel. De politie wist – inmiddels – dat de groep demonstranten die nog op de weg zat door de waterwerper niet weg zou gaan. Het was volstrekt onnodig en bovendien vernederend om deze mensen, vlak voordat ze werden aangehouden, eens flink nat te spuiten. Op de beelden was te zien dat sommige stralen zo hard waren dat mensen omvergeblazen werden, er letsel aan overhielden en dat er soms zelfs op het hoofd gericht werd. Zulk politieoptreden is buiten proporties. Bovendien ontstond er daardoor een afschrik­wekkend effect, dat sommigen ervan weerhield naar Den Haag af te reizen om hun mening te verkondigen. De politie snoerde daarmee toekomstige demonstranten de mond. Gezien de belangrijke plaats van het demonstratierecht in onze rechts­staat is dat onwenselijk. Dit moest een halt toegeroepen worden.

Ik ben al jarenlang straf­recht­advocaat en gespecialiseerd in strafzaken waarin de uitingsvrijheid – vrije menings­uiting en demonstratievrijheid – onder druk staat. Maar het was voor het eerst in mijn carrière dat ik een ander rechts­gebied kon inzetten om mijn cliënten te beschermen. Samen met Nienke de Bruijn en Christiaan Alberdingk Thijm van bureau Brandeis, dat gespecialiseerd is in civiel recht, spanden wij een kort geding aan.’

Grenzen

‘In het kort geding stelden we onder meer dat het gebruik van de waterwerper tijdens de A12-demonstraties onrecht­matig was, want disproportioneel. Daarbij eisten we dat de waterwerper alleen mocht worden ingezet als zou zijn voldaan aan een aantal strikte voorwaarden. Duidelijke richtlijnen omtrent het gebruik van dit middel waren er namelijk niet, anders dan richtlijnen die er wel zijn over het gebruik van traangas. Inter­nationaal was bijvoorbeeld al bepaald dat waterwerpers niet op het hoofd mogen worden gericht, maar wij vonden daarover geen normering in Nederland. Hoewel onze vorderingen werden afgewezen, kwam de voorzieningen­rechter wel met nuttige overwegingen. Zo oordeelde hij dat er grenzen zijn aan de inzet van de waterwerper en dat die inzet op ten minste één dag disproportioneel is geweest. De straal was te hard en gericht op demonstranten in plaats van op de weg. Daarbij bleek tijdens de procedure dat de Staat wél bepaalde richtlijnen hanteert omtrent het gebruik van de waterwerper. Die richtlijnen waren tot dusver niet kenbaar voor de burger, maar met deze uitspraak staan ze zwart op wit. In zijn algemeenheid kwam de voorzieningen­rechter tot het oordeel dat een verbod om de waterwerper in te zetten zou inhouden dat wordt ingegrepen in de beoordelingsvrijheid van de burgemeester. Dat zou alleen kunnen als vooraf voldoende aannemelijk is dat toekomstig gebruik van de waterwerper onrecht­matig zal zijn, en dat kan moeilijk op voorhand worden bepaald.

De zaak trok veel media-aandacht, vanwege de maat­schappelijke relevantie. Nog diezelfde avond had ik op de radio een discussie met de voorzitter van de Nederlandse politiebond. Ik vind het belangrijk om ook buiten de kaders van een straf­zaak het demonstratierecht van mijn cliënten te beschermen. Ondanks dat onze vorderingen werden afgewezen, hoop ik dat cliënten in de overwegingen van de voorzieningen­rechter toch erkenning hebben gevonden voor wat hun is overkomen. Maar ik hoop vooral dat we er met dit kort geding aan hebben kunnen bijdragen dat de waterwerper niet meer wordt ingezet tegen vreedzame demonstranten.’