actueel

door Marco de Vries

De American Bar Association (ABA) voert een rechtszaak tegen de ‘intimidatiepolitiek’ van president Trump. Nederlandse advocaten in de Verenigde Staten volgen de escalatie met argusogen.

De bijna honderd pagina’s tellende dagvaarding die medio juni namens de ABA werd betekend bij het Witte Huis geeft een heldere uiteenzetting van het conflict dat drie maanden terug begon met een aanval van twee kanten.

Trump ondertekende in maart vijf decreten tegen vijf vooraanstaande advocaten­kantoren, die hem in het verleden op verschillende manieren in de wielen hadden gereden. Hij verweet deze grote, prestigieuze ‘Big Law’ in de executive orders ‘gedrag dat schade berokkent aan Amerikaanse belangen’. De kantoren zouden federale overheids­opdrachten, toegang tot dossiers, ambtenaren en federale (rechts)gebouwen worden ontzegd. Ook de overheidscontracten van de cliënten van de kantoren zouden beëindigd worden. Kantoor Paul, Weiss zwichtte voor de druk en sloot een deal. De andere vier kantoren vochten de boycot met succes aan. Alle decreten werden al snel door recht­banken geschorst en op één na zijn ze daarna ook al vernietigd wegens strijd met grondwettelijke vrijheden. Anders dan bij verloren rechtszaken tegen deportaties of tarieven is het Witte Huis tegen deze nederlagen (nog) niet in hoger beroep gegaan.

Discriminatie

Toch zit de schrik er goed in, mede dankzij een tweede, gelijktijdig offensief. De door Trump aangestelde nieuwe baas van de Equal Employment Opportunity Commission stuurde aanschrijvingen naar twintig andere topadvocaten­kantoren. Zij verlangde informatie met het doel hen te bewegen hun diversiteitsbeleid af te schaffen. De commissie schrijft in het persbericht erover dat positieve discriminatie van minderheden ten koste gaat van witte en mannelijke kandidaten. De commissie pleit nu voor ‘Merit-Based Employment Practices’.

De ABA noemt de dubbele aanval van Trump de grootste bedreiging voor de rechts­staat in de 180-jarige geschiedenis. ‘President Trump heeft de ruime bevoegdheden van de uitvoerende macht gebruikt om advocaten(kantoren) te dwingen om cliënten, zaken en beleidsopvattingen te laten vallen die de president niet zinnen.’ De ABA eist dat deze ‘intimidatiepolitiek’ ongrondwettelijk wordt verklaard.

Ondanks de gewonnen rechtszaken kozen negen kantoren in de afgelopen maanden voor een deal met Trump om problemen voor te zijn. Zij zegden voor honderden miljoenen aan pro bono werk toe voor doelen die de president wel onderschrijft. ‘De intimidatie door de regering van advocaten en advocaten­kantoren heeft lang genoeg geduurd en moet stoppen,’ aldus ABA-voorzitter William R. Bay. ‘Sommige kantoren zijn nu beschermd door uitspraken van verschillende recht­banken, maar er zijn duizenden advocaten die daar niet door beschermd worden en geen middelen hebben om de intimidatie te weerstaan. We komen voor hen op.’

Ondanks de nederlagen zou Trump zinspelen op nieuwe decreten. ‘Heb je gezien dat veel advocaten­kantoren hebben getekend voor Trump?’ zei hij onlangs in een interview. ‘Ze zeggen je 100 miljoen toe en dan roepen ze: we hebben niets verkeerd gedaan. Ze hebben gelijk, what the hell, ze hebben me toch een hoop geld gegeven.’

Wake-upcall

Voor Elizabeth van Schilfgaarde, managing partner bij NautaDutilh New York, was de afgelopen periode een ‘wake-upcall’. ‘Ik heb een hernieuwde waardering voor de rol die juristen spelen in de maatschappij.’ Ze werkt al dertig jaar als Nederlands advocaat in de Verenigde Staten en houdt zich daar bezig met (Nederlands) financieel transactierecht. Ze is lid van de ABA, maar voelt zich als Nederlandse advocaat niet geïntimideerd. Wel vindt ze het veelzeggend dat Trump zijn pijlen richt op de grote, commerciële corporate kantoren, vergelijkbaar met haar eigen kantoor. ‘Je ziet nu hoe kwetsbaar de rechts­staat is en hoe belangrijk het werk van onafhankelijk advocaten. Niet alleen om mensen te beschermen tegen de overheid of tegen machtige economische spelers. Maar ook puur om de economie te laten draaien. Wat we elke dag doen in de grote kantoren draagt ook bij aan de voorspelbaarheid van een rechts­staat. Op een integere en respectvolle manier omgaan met het recht. We hebben daar allemaal een rol in. Dat heeft deze actie wel erg duidelijk gemaakt.’

Ze is blij met een recent memorandum van de NOvA, waarin Nederlandse advocaten in de VS wordt gewezen op de kernwaarden van de Advocatenwet. ‘Ook in Nederland staan rechters en advocaten onder druk. Discussie en dialoog daarover zijn belangrijk. De rechts­staat is mensenwerk en niet vanzelf­sprekend.’

Andere kantoren met vestigingen in de VS willen niet reageren op de met de minister van Buitenlandse Zaken besproken zorgen in het memorandum. Houthoff verwijst naar een eerdere summiere reactie in het FD, waarin de firma de hoop uitspreekt dat de ‘rule of law’ in de Verenigde Staten gehandhaafd blijft. Ook de drie advocaten van Loyens & Loeff in Amerika doen er op dit moment het zwijgen toe. HVG Law, voorheen Holland Van Gijzen, heeft naast drie kantoren in Nederland ook drie kleine kantoren in de Verenigde Staten. Maar de bestuurders in Amsterdam zijn druk met de jaarrekening en komen niet aan een reactie toe. ‘Het is een precair onderwerp,’ zegt een van hen aan de telefoon.

Doodstraf

Door de intimidatiecampagne zullen advocaten politiek gevoelige cliënten en zaken bewust of onbewust meer mijden, zo signaleert de ABA. De Nederlandse Merel Pontier gaat wel gewoon door met haar verdediging van onder meer ter dood veroordeelden in Texas. Ze procedeert vooral in state courts en minder in federale recht­banken. Ze merkt dat haar aanvraag voor een greencard veel moeizamer verloopt dan voor de machts­wisseling. De beslistermijn is opeens achttien maanden en ze moest op gesprek komen. ‘De ambtenaar vond dat ik goed werk doe, maar die neemt niet de beslissing over de aanvraag. Ik wil dit werk blijven doen, omdat het zo belangrijk is. Mijn greencard is een stap op weg naar naturalisatie. Maar ze kunnen het ook weigeren.’ Ze merkt ook dat de donaties vanuit Nederland minder zijn geworden sinds januari. ‘Straks kan ik alleen nog betalende cliënten aannemen, terwijl ik juist verdachten wil verdedigen die geen middelen hebben en daardoor geen fair trial hebben gehad. Een cliënt kreeg vijftig jaar cel voor rijden onder invloed. Dat is het straf­recht van Texas, dus daar gaat Trump niet over. Maar de straffen zullen door hem ook niet milder worden.’

Het is onduidelijk hoelang de rechtszaak van de ABA gaat duren. Vooralsnog is Trump de winnaar van deze campagne, zegt Harold Koh, hoogleraar op Yale Law School, in The New York Times. ‘Trump heeft meer bereikt dan hij had kunnen dromen. Hij had niet zulke snelle capitulaties verwacht. Door overduidelijk onconstitutionele acties heeft hij deals gekregen met negen topkantoren voor bijna een miljard in afgedwongen pro bono werk. En hij heeft rechtszaken en oppositie vanuit de hele advocatuur ontmoedigd.’

‘Dit gaat verder dan Trumps aanval op andere instituties zoals de wetenschap, de media of politieke tegen­standers,’ zegt Van Schilfgaarde. ‘Als je onder vuur ligt en je kunt geen advocaat vinden die bereid is om voor je op te treden uit angst zijn broodwinning in gevaar te brengen, dan ben je machteloos. Daarom is de advocatuur zo belangrijk.’