vak & mens cover

Verenigde Staten

door Kees Pijnappels

Amerikaanse toestanden zullen we hier niet zo snel zien, denkt Geert-Jan Knoops. Hetgeen bepaald niet wil zeggen dat de Nederlandse rechts­staat in optima forma verkeert. In zijn jongste boek doet hij enkele suggesties ter verbetering.

Zijn boek verschijnt pas deze maand, maar mocht een herdruk nodig zijn, dan zou de titel misschien moeten worden aangepast, mijmert Geert-Jan Knoops hardop. Niet ‘Als de rechts­staat faalt’, maar ‘Wanneer de rechts­staat faalt’. ‘Als je kijkt naar wat er nu gebeurt, dan lijkt het inderdaad een kwestie van tijd voordat de rechts­staat implodeert. Maar ik behoud altijd wat optimisme. Ik heb al menigmaal dingen meegemaakt waarvan ik vond dat ze niet met de rechts­staat te verenigen waren. Soms overwoog ik zelfs te stoppen met mijn werk. Maar dan besloot ik door te gaan, juist omwille van de rechts­staat.’

Zijn optimisme wordt niettemin flink op de proef gesteld door de aanvallen van Trump op Amerikaanse advocaten­kantoren, erkent (internationaal) straf­recht­advocaat Knoops. ‘De rechts­staat faalt op het moment dat advocaten zich van tevoren laten leiden door presidentiële decreten zoals die nu aan de orde zijn en daarmee speelbal worden van het politieke krachtenveld van een regering. Dan ben je bij de situatie aanbeland dat de rechts­staat niet meer kan functioneren. Als advocaten zijn we de poortwachters tot het recht. Vaak de laatste strohalm voor veel mensen. Als de president bij decreet bepaalt dat er bijvoorbeeld geen rechts­bijstand mag worden geboden aan bijvoorbeeld asiel­zoekers, dan oefent de overheid daarmee invloed uit op de selectie van zaken die een advocaat doet. Dat raakt de onafhankelijkheid van de advocatuur.’

In zijn jongste boek beschrijft Knoops hoe de rechts­staat functioneert, waar en hoe die soms faalt, en wat er nodig is om hem weerbaar en rechtvaardig te houden. Dat doet hij aan de van diverse nationale en internationale gebeurtenissen en rechtszaken, daarbij uitgebreid puttend uit eigen ervaring. Zijn conclusie is dat de rechts­staat in Nederland het al jarenlang zwaar te verduren heeft. De toeslagen­affaire, de Groningse gaswinning en de bezuinigingen op de rechts­bijstand zijn daar sprekende voorbeelden van. Maar ook rechterlijke dwalingen, zoals in de Schiedammer Parkmoord en de Puttense moordzaak, illustreren de kwetsbaarheid van het systeem. ‘Een rechts­staat die faalt in zijn belofte om bescherming en recht­vaardig­heid te bieden aan alle burgers, faalt in de kernopdracht,’ doceert de advocaat.

Inter­nationaal is het democratisch verval ook duidelijk zichtbaar, meent Knoops. ‘Uit het 2023-rapport van onderzoeksorganisatie V-Dem blijkt dat in de afgelopen vijftien jaar wereld­wijd 42 landen zijn afgezakt richting autocratie, terwijl slechts achttien landen democratische vooruitgang hebben geboekt. Dit betekent dat autocratieën wereld­wijd meer terrein winnen en dat democratische rechten en vrijheden in veel landen onder druk staan, of zelfs verdwijnen. Wat ooit vanzelf­sprekend leek, blijkt nu kwetsbaarder dan we ons hadden gerealiseerd.’

Knoops toont zich teleurgesteld in de grote Amerikaanse advocaten­kantoren die zijn gezwicht voor Trump. De enkeling binnen die kantoren die zich verzet, verdient in zijn ogen groot respect. ‘Ik heb bewondering voor de advocaten die zijn vertrokken bij die kantoren. Zoals Thomas Sipp. Als beginnend advocaat bij Skadden verdiende hij 2,5 ton per jaar, maar zijn principes dwongen hem ontslag te nemen toen het bedrijf toegaf aan Trump. Nou, dat is precies hoe ik erin zou staan. Als het mij zou overkomen, volgde ik zeker het voorbeeld van Thomas Sipp.’

In zijn boek belicht Knoops het fenomeen lawfare, waarbij oorlogen niet alleen worden uitgevochten op het slagveld, maar ook in de rechtszaal. Iets vergelijkbaars is nu gaande in de VS, constateert hij. ‘Je kunt zeggen dat Trump momenteel een juridische oorlog voert tegen alle kantoren die in zijn eerste termijn tegen hem hebben geprocedeerd, met name de kantoren die hebben meegewerkt aan onder­zoeks­commissies naar zijn handelwijze. Dat toegangs­verbod voor overheids­gebouwen waarmee hij dreigt, is heel alarmerend. Ook recht­­banken vallen daaronder. Dan ondermijn je direct het recht op bijstand.’

In hoeverre zijn de ontwikkelingen in de VS een wake-upcall voor landen als Nederland?

‘Ondanks alle kritiek, moeten we ons gelukkig prijzen met een rechtssysteem waar een dergelijke gang van zaken volgens mij echt niet denkbaar is. Ik kan mij in Nederland geen situatie voorstellen waarin een trumpiaanse situatie zich voordoet.’

Toch doet Nederland er verstandig aan om de dijken van de rechts­staat te versterken, meent Knoops. In zijn boek – aanvankelijk bedoeld als essay, maar dat liep uit de hand – doet hij een aantal concrete suggesties. Doorbreking van de staatsimmuniteit staat wat hem betreft met stip op de eerste plaats. Anders dan in veel andere landen kunnen de Nederlandse centrale overheid en haar ambtenaren niet straf­rechtelijk worden vervolgd. De toeslagen­affaire heeft eens te meer aangetoond dat dat niet meer van deze tijd is, stelt de advocaat. ‘De rechts­staat kan er echt op vooruitgaan als we dat aanpassen. Ik weet dat het herhaaldelijk in het parlement is bediscussieerd, maar tot dusver zonder resultaat. Toch is dat echt de moeite waard. In onze praktijk lopen we veelvuldig tegen zaken aan waarvan we vinden dat die een rechts­staat onwaardig zijn, maar waarbij consequenties uiteindelijk uitblijven.’

Zijn tweede suggestie betreft de Tweede Kamer. Een betere juridische ondersteuning van Kamerleden kan de rechts­staat vooruithelpen, is Knoops’ overtuiging. Als voorbeeld mag het debat over de Schiedammer Parkmoord dienen, in 2005, vertelt hij. ‘Minister Piet Hein Donner was toen minister van Justitie en zijn portefeuille stond op het spel. Donner was echter goed voorbereid. Hij laveerde tussen alle obstakels door en kwam met het ingenieus voorstel een commissie te benoemen. Dat was toen de commissie-Buruma, inmiddels de Adviescommissie afgesloten strafzaken. Donner redde daarmee zijn positie. Vanuit mijn perspectief als jurist bezien, stelden de Kamerleden steeds de verkeerde vragen. Dat zie je in veel debatten. Het is geen verwijt, ze hebben vaak te weinig ondersteuning.’

Knoops treedt zelf ook met enige regelmaat op in de Kamer, als deskundige tijdens zogenaamde ronde­tafel­gesprekken. Ook dan valt hem het gebrek aan voldoende juridische kennis op. ‘Ik spreek veel Kamerleden die zelf ook klagen over het gebrek aan ondersteuning om de kwaliteit van wetgeving te kunnen doorgronden. Iemand als Pieter Omtzigt had maar één of twee assistenten en dat geldt voor veel Kamerleden. Die moeten soms in één of twee dagen door honderden pagina’s wettekst heen. Vandaar dat ik een lans breek voor een weten­schappelijk bureau dat voor de hele Tweede Kamer beschikbaar is. Dat verbetert de kwalitatieve controle en daarmee de kwaliteit van wetgeving.’