actueel

door Marco de Vries

Na een moratorium van tien jaar gaat de Belasting­dienst per 1 januari handhaven op schijnzelfstandigheid. Wat dat gaat betekenen voor een miljoen zzp’ers en hun opdrachtgevers is onduidelijk.

De eerste zelfstandigen zonder personeel (zzp) waren een paar honderd werkloze bouwvakkers die tijdens de crisis van de jaren tachtig freelance klussen gingen doen. Sinds de jaren negentig verminderde die werkloosheid, maar desal­niet­te­min nam het aantal zzp’ers gestaag toe tot een record van 1.081.000 in het derde kwartaal van 2024. Zzp’ers werken nu in alle sectoren en lagen van de arbeidsmarkt.

De positie van een goed verdienende consultant of ICT’er is natuurlijk onvergelijkbaar met die van een uitgebuite tomatenplukker, schoonmaker of pakketbezorger. Toch hebben alle zzp’ers gemeen dat ze, door de zelfstandigenaftrek en andere fiscale voordelen, minder belasting betalen en geen premies afdragen voor werk­nemers­verzekeringen en pensioenen. ‘Doordat het aantal zzp’ers zo groot is, wordt het loongebouw in sommige sectoren ondermijnd en de sociale zekerheid uitgehold,’ zegt oud-advocaat Paul Bosch.

Zo’n tien jaar geleden al groeide het politieke besef dat er iets moest gebeuren. Het werd makkelijker om werknemers te ontslaan, in de hoop dat werkgevers sneller mensen in dienst zouden nemen. Maar het aantal zzp’ers bleef groeien. In 2016 werd de Wet DBA (Wet deregulering beoordeling arbeidsrelaties) aangenomen ter vervanging van het onduidelijke stelsel met de verklaring arbeidsrelatie, die de zzp’er elk jaar van de fiscus moest vragen. Handhaving van de nieuwe wet werd een aantal jaren opgeschort. Tijdens de corona­lockdowns kregen zelfstandigen een speciale uitkering, hun aantal nam verder toe. Ook de platformdiensten groeiden. ‘De Belasting­dienst en UWV wilden wel handhaven’, zegt Bosch, ‘maar het ontbrak aan politieke wil. De Arbeidsinspectie en de Inspectie Leefomgeving en Transport zijn onderbemand. De Belasting­dienst moest een moratorium afroepen omdat de regels nog te onduidelijk zouden zijn. Zo werd de handhaving weggedrukt. Slecht voor de sociale zekerheid, goed voor de BV Nederland.’

Omdat stakingen niet van de grond kwamen, startte vakbond FNV in 2018 een proef­proces tegen een van de platforms. Doelwit was maaltijdbezorger Deliveroo, dat zzp-contracten hanteerde voor zijn bezorgers.

Bosch trad op namens de FNV. ‘We stelden niet dat de bezorgers werknemers waren, maar ontkrachtten dat het echte ondernemers zijn. Daarvoor voerden we de criteria op die de Belasting­dienst sinds jaar en dag hanteert. Loon, arbeid en gezag, maar ook een hele lijst details over gereedschap, werktijden, werkkleding en toezicht. Via de app heeft het platform van seconde tot seconde gezag over de schijnzelfstandige. Toen deed iedereen daar nog heel moeilijk over, alsof het met die algoritmes allemaal wezenlijk anders en nieuw was.’

Vriend en vijand was verrast toen de Amsterdamse kantonrechter in januari 2019 de twee vorderingen van de FNV toewees. De bezorgers waren werknemer én vielen onder de transport-cao. ‘De juridische doorbraak, vorig jaar bekrachtigd door de Hoge Raad, werkt door in grote lopende zaken tegen bijvoorbeeld Uber, maar ook in tal van individuele arbeidsconflicten.

Na het HR-arrest gaat vanaf januari de knop om. Advocatenkantoren zijn al maanden bezig hun cliënten voor te lichten over de aanstaande operatie. ‘We krijgen ongelooflijk veel vragen van bedrijven, zzp’ers en branche­organisaties,’ vertelt Mandy de Koning van het Brabantse TEN Advocaten. Ze adviseert bezorgde cliënten het personeelsbestand onder de loep te nemen met de criteria van het Handboek Loonheffingen (Belasting­dienst) en het Deliveroo-arrest in het achterhoofd. ‘Met verschillende moties heeft de Kamer onlangs aangedrongen op een zachte landing van de handhaving: de Belasting­dienst mag controleren en direct een naheffingsaanslag opleggen, met terugwerkende kracht tot in beginsel 1 januari 2025, maar niet meteen boetes uitdelen. Daarvoor helpt het dus als je als werkgever kunt aantonen dat je het onderwerp serieus neemt.’ Ook wordt cliënten aangeraden de model­contracten met zzp’ers uit te breiden met bepalingen waaruit het ondernemerschap van de eenpitter duidelijk blijkt.

Bij nogal wat cliënten van het kantoor zijn afgelopen jaar al controles geweest op basis van gesprekken en het doorlichten van de administratie. De Koning: ‘Die bedrijven kregen een aanwijzing en een termijn van drie maanden om de zaken op orde te brengen. Dus wij verwachten dat de Belasting­dienst na 1 januari gaat doorpakken. In het verlengde daarvan zien we nu ook dat pensioenfondsen in actie komen. Die hebben een eigen opsporings­bevoegdheid. Ze hebben het gedoogbeleid van het moratorium stilzwijgend gevolgd, maar nu gaat dat veranderen. Er zijn ook veel zorgen, want het beginsel “Geen premie, wel recht op een pensioen” is ooit ingevoerd om werknemers te beschermen tegen door werkgevers niet-betaalde pensioenpremies. En hoe past dat principe in het geval van het jarenlang niet-handhaven op schijn­zelfstandig­heid? Bij schijn­zelfstandig­heid kunnen ze pensioen­premies naheffen met terugwerkende kracht van soms wel twintig jaar. Dat loopt flink in de papieren, dus het is spannend hoe met name bedrijfstak­pensioen­fondsen daarmee om zullen gaan.’

Tim Slotema van Tanger Advocaten uit Velsen-Zuid denkt dat het niet direct zo’n vaart zal lopen. ‘Wanneer de Belasting­dienst, UWV en pensioenfonds gaan naheffen, komen bedrijven al snel in financiële problemen. Dat kan niet de bedoeling zijn. Nog los van de capaciteitsproblemen bij de Belasting­dienst.’ Zijn cliënten zijn er wel mee bezig, maar het staat niet boven aan de agenda. Begin volgend jaar moet blijken in hoeverre de Belasting­dienst capaciteit heeft om echt te gaan handhaven. In de loop van het jaar verwacht Slotema de eerste beschikkingen, waartegen dan ook bezwaar en beroep mogelijk is. ‘Je kunt je ook afvragen wie er met die handhaving geholpen is. De bekende rechtszaken zijn door de vakbonden gestart. De meeste zzp’ers zijn niet voor niets zzp’er. We verwachten niet dat het aantal nu drastisch gaat afnemen. Al heb je wel sectoren waar een verschuiving logisch zou zijn.’

Paul Bosch beaamt dat veel zzp’ers een toegevoegde waarde hebben en als zelfstandige moeten kunnen blijven werken. Elke sector vraagt weer om een andere benadering. ‘Neem orkesten. De musici zijn geen echte zelfstandigen, want ze moeten spelen wat de dirigent aangeeft, en optreden wanneer en waar dat geboekt is. Maar de hele financiering en subsidie zijn gebaseerd op freelancecontracten. Als de fiscus gaat handhaven, vallen al die orkesten om. Dat gaat niet gebeuren.’

Bosch hoopt wel dat misstanden met schijn­zelfstandig­heid aan de onderkant van de arbeidsmarkt, zoals in de tuinbouw, de slachterijen en de transportsector, worden aangepakt. Hij vreest echter dat de Belasting­dienst te weinig capaciteit heeft en dat de echte politieke wil nog steeds ontbreekt. ‘Het gaat in Den Haag steeds over asielzoekers, terwijl er veel meer arbeidsmigranten zijn. Expats en kennismigranten, maar bijvoorbeeld ook veel bouwvakkers en vrachtwagen­chauffeurs. Nederland handhaaft niet. De regels zijn duidelijk, maar we hebben niet een regering die deze misstanden wil aanpakken.’