actueel

lawyers for lawyers

door Trudeke Sillevis Smitt

Opkomen voor lhbti-rechten is een heuvelopwaarts gevecht. De Georgische Tsiala Ratiani en de Ugandese Sean Shibolo Awali –⁠ beiden binnenkort in Amsterdam ⁠– weten dat ze geen moment mogen verslappen.

Wat betekent ‘bevordering van homoseksualiteit’? Deze vraag is van levensbelang voor Sean Shibolo Awali. Als advocaat en activist op het gebied van lhbti-rechten in Uganda balanceert hij op een angstwekkend dun koord, nu sinds 2023 de Anti-homoseksualiteitswet op dergelijke ‘bevordering’ de doodstraf zet.

De nieuwe wet –⁠ opvolger van een even stringente wet die in 2014 om procedurele redenen werd vernietigd ⁠– geldt als een van de strengste ter wereld op lhbti-gebied. Op verschillende handelingen staat de doodstraf. Bij recidive is seks met wederzijds goedvinden tussen twee volwassenen van hetzelfde geslacht een halsmisdrijf.

Awali, oprichter en directeur van de ngo The Robust Initiative For Promoting Human Rights: ‘Onder “bevorderen” valt ook “normaliseren”. Als een cliënt vanwege zijn seksuele voorkeur aangevallen wordt, kan ik hem helpen met zijn aangifte. Maar ik mag niet naar zijn gemeenschap toe om de mensen over lhbti-rechten te informeren. En dat terwijl de houding tegenover lhbti-personen zo vijandig is.’

De ngo van Awali werkt nauw samen met de partijen die de wet in rechte aanvechten wegens strijd met de mensenrechten. Afgelopen april schrapte de (lagere) constitutionele rechter enkele onderdelen, maar liet het overgrote deel van de wet in stand.

Sentimenten

Awali: ‘We bereiden nu de appelzaak voor bij de hoogste rechter. De uitdaging zal zijn om duidelijk te maken dat het hof zich in de uitspraak van tweehonderd pagina’s heeft gebaseerd op sentimenten in de samenleving en niet op bewijs. Zo ging het gerucht dat kinderen werden geronseld voor homoseksualiteit, terwijl niets daarop wijst.’

Awali en de verzoekers hadden ook om een tijdelijke bevriezing van de wet gevraagd, maar die is geweigerd. ‘Onze angst is dat we een inval krijgen voordat er een definitieve uitspraak ligt, dat is al bij twee andere organisaties gebeurd. We kunnen als organisatie niet naar buiten treden, gemeenschappen informeren of media inzetten.’ Is dit interview niet te gevaarlijk? ‘Zolang ik spreek vanuit het oogpunt van mensenrechten, in de geest van mijn rol als advocaat, kan het.’

Waar komt die homohaat toch vandaan? Awali: ‘Een goede vraag. In de koloniale tijd werd homoseksualiteit voor het eerst strafbaar, in Uganda en elders in Afrika. Die wet heeft homofobie aangewakkerd. Dit werd later versterkt door extreme evangelische groepen, vooral afkomstig uit de Verenigde Staten. En toen gingen politici gebruikmaken van het publieke sentiment: je uitspreken tegen homoseksualiteit maakt je populair. Zo werd het een onderwerp bij verkiezingen.’

Volgens Awali is er politieke wil nodig om tot een definitieve oplossing te komen. ‘De scheiding der machten werkt hier niet goed genoeg, rechters laten hun oren hangen naar de politieke machthebbers. Als jurist geef ik de beroepszaak negentig procent kans van slagen; als activist denk ik vijftig procent. Maar als we winnen, zal dat ook de politiek positief beïnvloeden.’

Verstoting

Vergeleken bij de sitiuatie in Uganda lijkt die in Georgië op het eerste gezicht rooskleurig. De wet zit lhbti-advocaat Tsiala Ratiani van de Georgische ngo Women’s Initiatives Supporting Group, vooralsnog niet in de weg. Traditie en orthodox katholicisme wel. ‘Georgië kent een lange, zware geschiedenis van oorlogen en onderdrukking. Mensen hechten veel waarde aan de eigen taal en cultuur. En ze denken dat lhbti zijn een keuze is, dat je dat kunt veranderen. Lhbti-kinderen krijgen te maken met geweld en verstoting: “Je bent mijn kind niet meer”.’

In de buitendistricten is dat nog steeds zo, maar in de hoofdstad Tbilisi was de laatste jaren een positieve ontwikkeling te zien. Ratiani: ‘Politiemensen, aanklagers en rechters zijn veel minder homofoob dan vroeger. En onze organisatie steunt bijvoorbeeld een zelfhulpgroep van ouders van lhbti-kinderen. Die groep groeit snel, en dat is héél belangrijk: als je ouders achter je staan, sta je veel sterker.’

Maar nu is daar ‘de Russische wet’. Duizenden –⁠ onder wie Ratiani ⁠– gaan de straat op uit protest omdat de pro-Russische regering wil dat organisaties die meer dan twintig procent van hun inkomsten uit het buitenland ontvangen, zich registreren als ‘buitenlands agent’. Ratiani houdt haar mobiel continu bij de hand om te kunnen bijspringen als demonstranten in problemen komen.

Rusland achterna

‘We weten allemaal hoe de situatie in Rusland nu is,’ zegt ze. ‘En dat begon allemaal met precies zo’n wet. De regering loopt Rusland achterna.’ Maar Georgië is toch juist in december kandidaat-lid van de EU geworden? ‘De regering zégt dat ze de stappen zullen zetten die voor dat lidmaatschap nodig zijn, maar ze gaan dat niet doen. Achter de schermen geven zakelijke belangen met Rusland de doorslag, men denkt alleen aan zichzelf.’

Ratiani’s hoop is dat bij de verkiezingen in oktober van dit jaar de huidige regeringspartij Georgische Droom haar absolute meerderheid verliest. ‘Het is heel belangrijk dat internationale organisaties de verkiezingen komen observeren om fraude te voorkomen.’

Alles staat volgens Ratiani op het spel: ‘Anders zullen er meer wetten volgen, en kan het zomaar gebeuren dat ik niet meer kan opkomen voor lhbti-rechten. Dat het onmogelijk wordt daarover te spreken of te schrijven.’

En zo blijkt Uganda, wereldwijd schrikbeeld voor pleitbezorgers van lhbti-rechten, voor Georgië dichterbij dan je zou denken.