vak & mens
De gezinsadvocaat blijkt een succes. Alle betrokkenen zijn enthousiast. ‘De gezinsadvocaat stimuleert de onderlinge samenwerking en voorkomt escalatie en langdurige rechtszaken.’
Het was een diepgevoelde wens van kinderen, dat de gezinsadvocaat er kwam. Al in 2014 kwam uit onderzoek van toenmalig Kinderombudsman Marc Dullaert naar voren dat kinderen van scheidende ouders zich niet gehoord voelen. ‘Er wordt vaak over ons gepraat en beslist, maar niet met ons,’ luidde de veelgehoorde klacht. Grote wens van de ondervraagde kinderen was een kindvriendelijke advocaat voor het gezin en niet enkel een advocaat voor ouders die de zaak op scherp zet.
Het was Dullaert die adviseerde om een pilot op te zetten voor het hele gezin voor de hele procedure. In 2021 was het zover. Met een subsidie in het kader van de pilot Stelselherziening van de Raad voor Rechtsbijstand ging de gezinsadvocaat op regionale schaal van start in het Hart van Brabant. In de proeftuin van deze regio, bestaande uit elf samenwerkende gemeenten, en binnen een pilot in ’s‑Hertogenbosch wordt de gezinsadvocaat nu doorontwikkeld.
Een goede zaak, zeggen familierechtadvocaten en mediators Marjolijn Schram (Van der Kruijs Advocaten in ’s‑Hertogenbosch, projectleider Gezinsadvocaat pilot ’s‑Hertogenbosch) en Ivo Pieters (Groenendijk & Kloppenburg Advocaten in Leiden, voorzitter Stichting De Gezinsadvocaat). ‘De resultaten zijn verbluffend,’ aldus Pieters. ‘Het is het antwoord van een meesterverbond tussen rechters, advocaten, gedragsdeskundigen en gemeenten met als doel te komen tot een nieuwe scheidingsroute.’
Wat kenmerkt de gezinsadvocaat? In tegenstelling tot een gewone scheidingsprocedure waarbij elke ouder een advocaat heeft, maken in de pilot de beide ouders samen gebruik van één gezinsadvocaat, die zich vergezeld weet van een gedragswetenschapper. Die laatste is vertrouwd met de werkwijze van de gezinsadvocaat en vormt vanaf het eerste moment met de advocaat een koppel. Samen hanteren ze een specifieke werkwijze in de gespreksvoering. ‘Daarbij staat voorop dat de ouders leren dat hun ouderlijke verantwoordelijkheid blijft bestaan, of ze dat nu gezamenlijk of solo parallel invullen,’ zegt Schram. ‘Dan wel uit eigenbelang, dan wel uit belang van het kind, dan wel langs de weg van rationalisatie of zelfinzicht.’ Belangrijk daarbij is volgens de advocaten dat gezinsadvocaat en gedragswetenschapper snel kunnen schakelen tussen verschillende beweegredenen van de ouders. Ook is het cruciaal dat het duo snel van start gaat. Nog voordat de verhouding verzuurt of ontaardt in een vechtscheiding. ‘Ouders blijken aan het begin van hun scheiding nog zo goed als alles voor hun kinderen over te hebben. Zelfs het ondergeschikt maken van het eigenbelang aan dat van de kinderen. Later is er veel meer strijd. De scheidingsstrijd voert dan een ongekende zuigkracht uit op het conflict en allen die daarbij betrokken zijn. Dat bemoeilijkt de (rechts)hulpverlening.’
Duo
Volgens de advocaten kent het werken met een gezinsadvocaat veel voordelen. Pieters: ‘Vaak is er binnen de zorg te weinig specifieke juridische kennis en binnen het juridisch domein te weinig gedragswetenschappelijke kennis. De gezinsadvocaat en de gedragsdeskundige verenigen die kennis in een duo dat samen de regie voert. Zij worden meteen in het (echt)scheidingsproces ingezet in een fase waarin geschillen nog overbrugd kunnen worden en ouders elkaar vaak nog wat gunnen. Gebleken is inmiddels wel dat lange procedures op tegenspraak de verschillen tussen ouders zelden doen verkleinen en bovendien ook nog eens zorgen voor een overbelaste rechterlijke macht.’
De gezinsadvocaat maakt aan de hand van een risicotaxatie-instrument een behandelplan en plan van aanpak dat vervolgens met een aantal deskundigen wordt besproken. ‘Voordeel hiervan is dat de deskundigheid en beschikbaarheid van de hulpverlening meteen kunnen worden geverifieerd. Hoe mooi het Uniforme Hulpaanbod (UHA), een samenwerking tussen de rechtbanken en gemeenten waarbij passende hulp wordt aangeboden aan ouders en kinderen, ook is bedoeld, het gaat toch vaak om hulpverlening op het moment dat escalaties al hebben plaatsgevonden. Bovendien zijn er lange wachttijden.’
‘De gezinsadvocaat is een van de oplossingen voor het infarct in de jeugdzorg’
Bij de gezinsadvocaat is gezamenlijkheid (voortgezet ouderschap) het uitgangspunt. ‘Wanneer er toch geschilpunten worden vastgesteld en er een beslissing nodig is, kan er via een snel gemeenschappelijk verzoek conform het Project Gemeenschappelijke Toegang Ouders om een beslissing worden verzocht,’ zegt Pieters. ‘Daarna kan de gezinsadvocaat weer verder. Voor ingewikkelde financiële en juridische kwesties kan een bindend adviseur worden aangetrokken.’
Niet alleen advocaten zijn positief over de gezinsadvocaat, blijkt uit de wetenschappelijke evaluatie van de pilot. Die laat zien dat de aanpak in alle gevallen een positief effect heeft en beter is voor kwetsbare kinderen in een scheidingssituatie. De onderzochte zaken waren allemaal zaken met een groot escalatierisico. Die escalaties bleven uit en er ontstond ruimte voor oplossingsgericht werken, aldus de onderzoekers.
Hoogleraar Gouke Bonsel van onderzoeksbureau Triqs: ‘In alle zaken die we onderzochten werkt het idee. Een zitting bij de rechtbank kwam weinig meer voor. Het verschil is groot, niet alleen profiteert het kind enorm, maar ook de kosten dalen sterk. Voor de ouders, de gemeente en het Rijk.’
Ook familierechter Cees van Leuven van de rechtbank Zeeland-West-Brabant is positief: ‘Het onderzoek bevestigt wat we in de praktijk al langer zien, namelijk een betere bescherming van deze kwetsbare kinderen in complexe echtscheidingssituaties. De gezinsadvocaat stimuleert de onderlinge samenwerking en voorkomt escalatie en langdurige rechtszaken.’
Brug
Inmiddels wordt de pilot doorontwikkeld. De gemeente ’s‑Hertogenbosch biedt nu, in navolging van het Hart van Brabant, de gezinsadvocaat aan als het alternatief voor de scheiding op tegenspraak. Ook andere gemeenten en regio’s in het land voeren verkennende gesprekken en onderzoeken de mogelijkheden om met de gezinsadvocaat aan de slag te gaan.
Voor Schram en Pieters kan het niet snel genoeg gaan. De gezinsadvocaat is volgens hen een van de oplossingen voor het infarct in de jeugdzorg. ‘Het vormt de brug tussen zorg en recht,’ zegt Pieters. ‘Die brug ontbrak tot nu toe of was er pas op een zeer laat moment, bijvoorbeeld tijdens een zitting bij de rechtbank als beide ouders al lang en breed in de juridische loopgraven zaten.’ De advocaten hopen dat de landelijke politiek de lokale politiek volgt in het omarmen en verder ontwikkelen van de gezinsadvocaat en dat ook de advocatuur dat doet. ‘Alleen samen kunnen wij het verschil maken voor kinderen en hun scheidende ouders.’