actueel

lawyers for lawyers

door Trudeke Sillevis Smitt

Een nieuwe wet in Litouwen geeft advocaten van buiten de EU de mogelijkheid zich in te schrijven als derdelander-advocaat. Vooral symbolisch belangrijk, zegt de Belarussische Natalia Matskevich.

In juli 2023 begreep de Belarussische advocaat Natalia Matskevich hoe laat het was. Eerder was ze al van het tableau geschrapt. Nu werd ze na een buitenlandse reis bij terugkeer in Belarus vastgezet, gedwongen de inhoud van haar mobiel te laten zien en ondervraagd over haar werk. ‘Tegelijk steeg de spanning voor mijn cliënten Sergey Tihanovski en Viktar Babaryka,’ laat ze via e-mail weten. Deze cliën­ten, voormalig presidents­kandidaten in de door Luka­shenko gestolen verkiezingen van 2020, zitten lange gevangenisstraffen uit. ‘Ze zijn nu al meer dan een jaar volledig incommunicado. Het werd onmogelijk vanuit Belarus met internationale organisaties contact te hebben over hen, of publiekelijk over hun zaak te spreken, zonder mijn eigen vrijheid te riskeren.’

Matskevich vluchtte naar Vilnius in Litouwen, net als nogal wat andere Bela­russische advocaten. Hoeveel is niet bekend, vertelt Paulus Griciunas, secretaris-generaal van de Litouwse orde van advocaten in een videogesprek. ‘Het kunnen er vijftig zijn of honderd. Wij hoeven dat niet te weten, voor sommigen is het misschien veiliger als het onbekend blijft.’

Aan de beurt

Naast Belarussen en ook Russen zijn er vooral Oe­kraïense advocaten in Litouwen. De oorlog in Oe­kraïne maakt bij Litouwers veel los, vertelt Griciunas. ‘We delen een grens met Rusland en realiseren ons dat we als volgende aan de beurt kunnen zijn.’

Financiële en morele steun voor de Oekraïense orde en gevluchte advocaten is er vanuit de Litouwse balie dan ook volop, zegt Griciunas. ‘Ze kunnen van hieruit hun activiteiten in Oekraïne voortzetten en vallen onder een speciaal belastingregime. Sommige Litouwse advocaten­kantoren namen Oekraïners aan als stafjurist.’

De Belarussische Natalia Matskevich kreeg vooral steun van mensen­rechten­organisaties. ‘Ze hebben een proces ingericht om Belarussische vluchtelingen te helpen met hun relocatie en verblijfstitel. De rest –⁠ het vinden van werk, het opnieuw inrichten van het leven ⁠– is onze eigen verantwoordelijkheid.’

Dat de cultuur en tradities in Litouwen lijken op de Belarussische, maakt de aanpassing voor haar gemakkelijker. Ze kan zich er prima redden met Russisch en Engels. Toch wil ze Litouws leren, als eerbetoon aan haar gastland. ‘De meeste mensen hier zijn vrien­delijk en begripvol voor Belarussen. Maar er zijn ook problemen; mijn grootste zorg is of mijn zoon over twee jaar zijn middelbareschooldiploma hier kan halen. Dat moet in het Litouws. Er zijn geen voorzieningen om kinderen uit Oekraïne of Belarus gelijke kansen te geven.’

Het lukt Matskevich in haar eigen onderhoud te voorzien. ‘Sinds 2009 deed ik naast mijn werk als advocaat ook onderzoek op het gebied van mensenrechten. Vanuit een EU‑programma heb ik een beurs voor zes maanden gekregen om dit werk voort te zetten. Daarnaast werk ik als deskundige in mensenrechtenonderwijs voor advocaten en mensenrechtenactivisten.’ En de voormalige presidents­kandidaten Tihanovski en Babaryka? ‘Ik vertegenwoordig hen in klacht­zaken bij het Mensenrechtencomité van de VN en ik probeer hun zaken in de publieke aandacht te houden. Zij zijn nog steeds mijn cliënten.’

Bijzondere status

Zo’n herstart is niet voor iedereen weggelegd. Anders dan voor EU-advocaten was er tot nu toe voor derdelanders geen mogelijkheid zich aan te sluiten bij de Litouwse balie. Na het uitbreken van de oorlog in Oekraïne werkte de orde daarom een (door de overheid geïnitieerd) idee uit om ‘derdelanders’ een bijzondere status bij de balie te geven. Dit voorstel wordt op 1 maart wet. Derdelanders kunnen de orde vragen om op een aparte, openbare lijst te komen, met beperkte bevoegdheden: ze mogen alleen adviseren over het recht van het land van herkomst en over internationaal recht. Op zittingen verschijnen mag alleen gezamenlijk met een Litouwse advocaat. Wel geldt voor hen het beroepsgeheim en vallen ze onder het Litouwse tuchtrecht.

Griciunas: ‘Voorwaarde is ook dat ze al een verblijfsvergunning hebben, zoals asiel. Dit voorkomt een grote instroom en biedt de zekerheid dat de overheid de betrokkene al heeft gescreend. Russische advocaten kunnen geen aanvraag doen: landen die militaire agressor zijn of een hoog risico vormen op witwassen zijn uitgesloten.’

De anderen zullen hun aanvraag met documenten moeten onderbouwen. Griciunas: ‘Bij Oekraïners zullen we afgaan op de beslissingen van de orde aldaar. Voor Belarussen geldt dat natuurlijk niet, je kunt daar eigenlijk alleen advocaat blijven als je loyaal bent aan het regime. Voor hen kan juist een schrappingsbesluit een belangrijk document zijn.’

De regeling beoogt de derdelanders een steun in de rug te geven. ‘Het gaat over menselijke waardigheid, ik ken een aantal Oekraïense advocaten die nu on­geschoold werk doen en dat is deprimerend.’ Er speelt echter ook een kwaliteitskwestie. ‘Je mag op zichzelf als buitenlandse jurist hier op eigen houtje advieswerk doen. We krijgen daar best veel klachten over, maar we kunnen daar niets mee. De nieuwe status biedt een zekere garantie dat betrokkene aan bepaalde verplichtingen voldoet en onder het beroeps­geheim en het toezicht valt.’

Doorbraak

Natalia Matskevich denkt niet dat er veel Belarus­sische aanvragen zullen komen. ‘Het is een grote door­braak, een teken van solidariteit en een nieuwe manier van kijken naar de juridische praktijk. Maar door de beperkingen verwacht ik dat er niet veel vraag zal zijn naar zulke advocaten en dat het moeilijk en onpraktisch wordt de financiële bijdrage aan de orde en de verzekering te betalen. Zelf heb ik de inschrijving vooralsnog niet nodig om mijn werk te doen.’

Griciunas: ‘Vanuit de Oekraïense balie zijn er in het verleden wel verzoeken gekomen, maar we hebben de behoefte verder niet onderzocht. We gaan kijken hoe het zich ontwikkelt.’

Matskevich wil doorgaan met waar ze mee bezig is en in een ‘adequate morele staat’ blijven. ‘Ik denk niet dat het zin heeft nu andere doelen te stellen. Ik hoop dat ik nog mag meemaken dat we vrij kunnen zijn in Belarus en alle mensen die daar nu in de gevangenis zitten bevrijd zien.’