vak & mens thema: sociale advocatuur

Onderzoek: ‘Tekort sociaal advocaten problematisch’

‘Arbeidsmarkttekorten zijn tegenwoordig in bijna elke sector te zien, maar de tekorten die zich op niet al te lange termijn in de sociale advocatuur zullen voordoen, zijn bijzonder problematisch,’ concludeert onderzoeksbureau Panteia dat onderzoek deed naar de arbeidsmarkt voor de sociale advocatuur. ‘Doortastende innovatieve maatregelen zijn nodig.’

Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de Raad voor Rechtsbijstand, in samenwerking met de NOvA. Het moet handvatten bieden om te bevorderen dat ook in de toekomst het aanbod van sociaal advocaten voldoende blijft om aan de vraag naar gefinancierde rechtsbijstand te blijven voldoen.

En dat is hard nodig, blijkt nu uit het rapport. ‘Is de arbeidsmarkt voor sectoren met veel hoger opgeleiden al problematisch, voor de sociale advocatuur liggen er nog grotere tekorten in het verschiet. Aan de ene kant komt dat door de vergrijzing. Veel sociaal advocaten zijn rond de jaren tachtig in het beroep begonnen te werken en houden er binnenkort mee op of zijn al gestopt. En de gemiddelde aankomende sociaal advocaat is na afronding van het vwo nog zo’n tien jaar bezig voordat hij of zij daadwerkelijk als advocaat kan beginnen. Daarnaast zijn de netto-inkomsten in de sociale advocatuur lager dan die in de commerciële advocatuur en het bedrijfsleven.’

Versnipperd karakter

In 2021 zijn er in totaal 334.260 toevoegingen aan advocaten afgegeven. Dat is een afname van veertien procent ten opzichte van het jaar 2018. Uit het onderzoek blijkt dat in 2021 ongeveer veertig procent van alle sociaal advocaten verantwoordelijk was voor iets meer dan tachtig procent van het aantal zaken waarvoor een toevoeging is aangevraagd. Een groep van ongeveer 2.500 sociaal advocaten vormt daarmee de kern van de sociale advocatuur. Daarnaast is er een groep van ruim 3.500 advocaten die per jaar minder dan vijftig zaken op toevoeging doen.

Het totaal aantal advocaten dat één of meer toevoegingen aanvraagt in het kader van de gesubsidieerde rechtsbijstand is tussen 2018 en 2021 afgenomen van 7.140 naar 6.220 advocaten, een afname van dertien procent. De uitstroom van sociaal advocaten was van 2020 op 2021 het grootst in het bestuursrecht (zeventien procent), gevolgd door het civiel recht (acht procent) en het strafrecht (twee procent). Het gaat volgens de onderzoekers om een al langer bestaande stabiele trend van afname, vooral als gevolg van overheidsbeleid. Ook het aantal advocaat-stagiairs bij sociale advocatenkantoren neemt af.

De onderzoekers wijten de uitstroom aan onvoldoende financiering en het versnipperde karakter van de sociale advocatuur. ‘Er zijn veel kleine kantoren actief en er wordt weinig samengewerkt.’ Verder groeit de concurrentie op de arbeidsmarkt vanuit andere sectoren en is de beroeps- en loopbaankeuze van jonge generaties enerzijds meer gericht op een goed salaris, maar anderzijds ook gebaseerd op meer sociale bewogenheid dan eerdere generaties. Bovendien is de praktijkvoering binnen de sociale advocatuur over het algemeen statisch. ‘Daarbij gaat het onder meer om geringe aandacht voor sociale innovatie en functiedifferentiatie.’

Aantal toevoegingen in 2018-2021

(voor advocaten met meer dan 50 toevoegingen)

Bron: Panteia – Raad voor Rechtsbijstand

Aantal advocaten in 2018-2021

(met meer dan 50 toevoegingen)

Bron: Panteia – Raad voor Rechtsbijstand

Innovatieve maatregelen

De onderzoekers komen met tal van oplossingen om de sociale advocatuur aantrekkelijker te maken. Zo moeten de vergoedingen omhoog en moet de werkdruk omlaag en moeten er meer energie en middelen worden gestopt in de voorlichting van studenten over de importantie van de sociale advocatuur. Sociale advocatuur als een aparte studierichting (her)aanbieden kan ook een oplossing zijn.

Verder moet er volgens de onderzoekers onder meer gekeken worden naar het vereenvoudigen van de specialisatievereisten en zou de frequentie van het volgen van de opleiding voor specialisaties verlaagd kunnen worden. Ook kan er meer worden gedaan aan personeelsplanning en moet er meer aandacht komen voor ‘het goed aangeven waar je grenzen liggen zonder de menselijke maat te verliezen die de sociale advocatuur kenmerkt. Advocaten moeten geen werkzaamheden verrichten die niet juridisch zijn. Zorg verder voor meer waardering van sociaal advocaten en begrip voor het werk dat ze doen en wat hun beperkingen zijn bij de rest van de keten. Dit vermindert frustraties die uiteindelijk leiden tot uitstroom van advocaten’.

De onderzoekers concluderen dat de inzet van conventionele arbeidsmarktmaatregelen, zeker op korte termijn, maar zeer beperkt een oplossing kan bieden. ‘Het effect van hogere vergoedingen en daardoor een hoger inkomen zal verreweg het sterkst zijn.’ Doortastende innovatieve maatregelen zijn volgens de onderzoekers nodig. Ze adviseren de huidige conventionele maatregelen door te zetten en ze waar mogelijk te intensiveren, maar om vooral ‘out of the box’ te denken. ‘Samenwerking tussen sociale advocatenkantoren en innovatie in de bedrijfsvoering van sociaal advocatenkantoren is nodig. De sector zal de oplossingen in de richting van bedrijfsvoering en samenwerking op korte termijn verder moeten concretiseren. En als de overheid het van groot belang vindt dat de rechtsbijstand voor kwetsbare groepen binnen de samenleving op peil blijft, zal ze de positie van de sociale advocatuur en de advocaten moeten verbeteren.’

Totale in- en uitstroom van sociaal advocaten tussen 2018 en 2021

Bron: Panteia – Raad voor Rechtsbijstand

Totaal aantal advocatenkantoren met SA-zaken

(met meer dan 200 toevoegingen én minstens 2 advocaten met meer dan 50 toevoegingen)

Bron: Panteia – Raad voor Rechtsbijstand

Verontrustend beeld

De Raad voor Rechtsbijstand vindt de conclusies die de onderzoekers trekken verontrustend. De raad adviseert de minister een quickscan te maken naar de mogelijkheden om het te ver uiteenlopen van het uurtarief van de commerciële advocatuur en dat van de gesubsidieerde rechtsbijstand te beperken. Verder adviseert de raad het forfaitaire systeem structureel actueel te houden na de substantiële stap met de invoering van scenario 1 rapport commissie-Van der Meer. Als derde adviseert de raad de minister om samen met de NOvA en de raad een plan voor de structurele bevordering van innovatie en aantrekkelijkheid van het vak te maken, met bijbehorend structureel budget.

De NOvA is met de raad van mening dat de conclusies iedereen met de neus op de feiten drukt. ‘Dit vraagt niet om enkele maatregelen maar om een integraal plan, waarbij alle stakeholders betrokken moeten worden. Daarnaast moet er perspectief komen voor de huidige groep van sociaal advocaten. Dat betekent niet alleen dat het aantal uren per zaak periodiek moet worden herijkt maar tevens dat het uurtarief voor gefinancierde rechtsbijstand herzien moet worden. Dat bedraagt inmiddels nog maar de helft van het markttarief.’

Tweede Kamerlid Michiel van Nispen (SP) heeft inmiddels Kamervragen gesteld over het tekort aan sociaal advocaten.

Waardoor kost het uw advocatenkantoor (zeer) veel moeite om voldoende geschikte kandidaten te werven voor stageplaatsen voor advocaat-stagiairs in de sociale advocatuur?

(meer antwoorden mogelijk, n=15)

Bron: Enquête sociaal advocaten – Panteia