vak & mens

Dansen op het slappe koord in mediazaken

Het aantal bekende Nederlanders dat door een strafrechtadvocaat wordt bijgestaan, is momenteel aanzienlijk. De raadslieden krijgen in deze zaken te maken met extra uitdagingen.

De kranten stonden er vol mee. De #MeToobeweging die in 2017 vanuit Amerika overwaaide zorgde ook hier voor een stortvloed aan beschuldigingen over vermeend seksueel grensoverschrijdend gedrag. De onthullingen bij The Voice of Holland deden daar nog een schepje bovenop. Er werd een uitgebreide zedenzaak gestart en advocatenkantoor Van Doorne kreeg de opdracht onderzoek te doen naar misstanden bij The Voice of Holland. Inmiddels liggen er aangiftes tegen onder meer juryleden Marco Borsato en Ali B. en tegen bandleider Jeroen Rietbergen.

Maar ook andere bekende Nederlanders kwamen de laatste tijd veelvuldig negatief in het nieuws. Zo is er dit voorjaar aangifte gedaan tegen zanger Danny de Munk wegens verkrachting. Rapper Lil’ Kleine werd het afgelopen jaar meerdere malen opgepakt voor verdenking van mishandeling. Zangeres Glennis Grace kreeg een aangifte aan haar broek wegens bedreiging, vernieling en geweldpleging in een Jumbo-vestiging in Amsterdam. Het OM doet verder nog onderzoek naar vermeend seksueel grensoverschrijdend gedrag door acteur Thijs Römer. En vorige maand werd Jumbo-topman Frits van Eerd opgepakt als verdachte in een grote witwaszaak.

‘Het OM heeft belang bij openbaarheid om zijn spierballen te kunnen tonen’

Advocaten die bekende Nederlanders bijstaan, krijgen in dit soort zaken te maken met een andere dynamiek dan bij zaken zonder publiciteit. Er spelen extra belangen mee, voor alle betrokken partijen. ‘Je moet extra discreet zijn en verder kijken dan alleen het juridische belang,’ zegt de advocaat van Danny de Munk, Royce de Vries (De Vries Van Spanje Advocaten, Amsterdam). ‘Omdat deze zaken onder een vergrootglas liggen, is het vaak juist extra belangrijk om af te wegen wat je wel of niet zegt. Iedere mededeling kan gevolgen krijgen die voor niet-bekende Nederlanders niet gelden.’

Royce de Vries

Volgens Kerem Canatan (Meijers Canatan Advocaten, Amsterdam), die veelvuldig in mediagevoelige zaken optreedt en momenteel onder anderen Glennis Grace bijstaat, moeten advocaten in zaken met media-aandacht zich bewust zijn van een complicerende factor. ‘Je hebt bij een zaak die in de media terechtkomt te maken met een derde partij. Dat vergt een andere aanpak en afweging. Je maakt samen met de cliënt een afweging of je een actief of reactief mediabeleid voert. Dat kan veranderen gedurende een proces. De vorm is ook belangrijk. Ga je schriftelijk of in beeld reageren? Dat vereist een zorgvuldige afweging. Je reageert nooit zonder toestemming van je cliënt.’

Daarbij moet uitsluitend het belang van de cliënt vooropstaan. Uitleg van de kernwaarde vertrouwelijkheid leert dat advocaten de media niet hoeven te schuwen. ‘Maar de cliënt mag geen bezwaar hebben tegen het verstrekken van informatie over een – al dan niet afgesloten – zaak,’ zegt Diana de Wolff, bijzonder hoogleraar advocatuur aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Dat moet de advocaat nagaan voorafgaand aan de medewerking aan een publicatie of gesprek en dat betekent ook dat de advocaat met de cliënt de voors en tegens van publiciteit afweegt en de inhoud van een eventuele persreactie met de cliënt afstemt. Een mediaoptreden moet de belangen van de cliënt dienen, niet slechts de reputatie van de advocaat. De afweging is dus niet of het optreden geen schade toebrengt aan de cliënt.’

Kerem Canatan

Mediastrategie

Canatan is in een zaak met veel media-aandacht naar eigen zeggen niet bewust bezig met zijn eigen reputatie, maar realiseert zich wel dat mensen iets vinden van het optreden van een advocaat. Last heeft hij daar niet van. ‘Eerlijk gezegd komen er veel meer negatieve reacties vanuit het publiek in grote, ernstige strafzaken dan in zaken waar het een bekende Nederlander betreft. Daar is de zaak bekend enkel en alleen omdat het een bekende Nederlander betreft. Bij die andere zaken komen ze vanwege de ernst van de zaak in de media. Daar zie je dat de publieke opinie niet alleen negatief is richting de verdachte maar ook naar de advocaat toe, omdat ze denken dat je een verlengstuk bent van je cliënt.’

Volgens Bart Swier (VVS Advocaten, Amsterdam), die onder meer Ali B. bijstaat, is de cliënt in acht van de tien gevallen niet gebaat bij een optreden in de media. Daarom is het hebben van een duidelijke strategie en een duidelijk doel onontbeerlijk. ‘Mediaoptredens kunnen een mijnenveld zijn. Als er een concreet belang is om wel op te treden, dan bereid ik het tot in de puntjes voor, samen met een media-adviseur. Tijdens het mediaoptreden geef ik vaak geen antwoord op de vraag van de journalist, maar verkondig ik alleen mijn boodschap. Dat zijn lastige, onnatuurlijke gesprekken.’

‘Je zou een slechte advocaat zijn als je niet in de media namens je cliënt verweer voert, terwijl de noodzaak er wel is’

De advocaten van Marco Borsato, Geert-Jan Knoops en Carry Knoops-Hamburger, beamen dat een persoptreden in een gevoelige zaak een duidelijke functie moet hebben. ‘Er moet altijd rekening worden gehouden met de eer en goede naam die door publiciteit ernstig kan worden geschaad. Het mag niet gaan om een zucht naar publiciteit. Publiciteit is alleen zinvol als het een duidelijke functie heeft die ziet op de eerlijke balans tussen informatie van het OM en de visie van de cliënt op die aanklacht of mededelingen van derden in de pers. Soms is het verstandiger geen commentaar te geven.’

De Vries is het daarmee eens, maar schuwt de media zeker niet. ‘Tijdens de beroepsopleiding werd het een beetje als een vies ding gezien, al die advocaten die in de pers verschijnen: dat hoort niet, dat hoort in de rechtszaal plaats te vinden. Tot op zekere hoogte kan ik me daarin vinden. Het moet wel toegevoegde waarde hebben als een advocaat in de media optreedt, maar heel vaak is dat ook gewoon zo. Helemaal als je een bekende Nederlander bijstaat die in de media beschuldigd wordt en daarmee eigenlijk in de media terechtstaat. Je zou een slechte advocaat zijn als je niet in de media namens je cliënt verweer voert, terwijl de noodzaak er wel is. Stel, er ligt een bepaalde beschuldiging die je kunt weerleggen, en je cliënt ontkent ten stelligste en dat snijdt ook hout; dan zou je wel gek zijn als je weigert om in de media dat wederhoor te bieden.’

Opstelling OM

Ander punt waar advocaten in zaken met veel media-aandacht tegenaan lopen, is de houding van het OM. Deze is volgens de strafrechtadvocaten faliekant anders dan in zaken met weinig tot geen publiciteit. Swier: ‘Het OM acteert heel anders als er sprake is van media-aandacht. Andere belangen gaan een rol spelen en er wordt soms snel gedagvaard uit angst dat een zaak anders wordt geseponeerd. Bij sepot is geen openheid, geen openbare zitting. Journalisten kunnen zich daar geen oordeel over vormen, dus dan komt er al snel een verwijt richting OM. Die is daar in mijn ogen te gevoelig voor.’

Geert-Jan Knoops

Ook Canatan merkt een duidelijk verschil in houding in mediagevoelige zaken. ‘In de afwegingen die worden gemaakt, de beslissingen die worden genomen, de manier waarop naar zo’n zaak wordt gekeken door het OM. Je krijgt de indruk dat men het ook wel interessant en spannend vindt. Dat betekent dat zaken eerder naar zitting gaan dan zaken waarin geen bekende Nederlander betrokken is. In die gevallen kun je als advocaat veel makkelijker een deal sluiten. Als een kwestie veel in de media komt dan wordt er van het OM verwacht dat ze optreden en laten zien hoe ze hebben opgetreden. Anders krijgen ze misschien het verwijt dat ze slap zijn. Dat zie je bij bekende zaken, bekende personen en ook bij ophef in zijn algemeenheid op social media.’

Canatan noemt als voorbeeld de vrouw die deze zomer op een aangespoelde dolfijn in Zandvoort was geklommen. ‘Heel het land was in rep en roer en de beelden werden massaal gedeeld. Vervolgens werd de vrouw aangehouden en verhoord. Ik ben er honderd procent van overtuigd dat dat niet zo was geweest als het niet in de media was gekomen. Dat is puur het reactieve beleid van het OM. Die zeggen: er is aandacht voor, maatschappelijke onrust, dus wij moeten dan wel optreden.’

Carry Knoops-Hamburger

Ander voorbeeld is het kaars-incident van voetbalanalist Johan Derksen, over een voorval in zijn twintigerjaren. De Vries: ‘Die zaak was al jaren verjaard en het was juridisch volkomen duidelijk. Toch ging het OM dat voor de bühne nog onderzoeken. Dan vraag ik me af of ze niet te ver doorslaan.’

Het zou volgens De Vries niet zo mogen zijn dat het OM een zaak die onder een vergrootglas ligt prioriteit geeft, maar het gebeurt volgens hem wel. ‘Gelijke zaken zouden gelijk behandeld moeten worden. Maar ik snap wel dat als er bepaalde maatschappelijke onrust is, zoals rondom The Voice, dat snel onderzocht moet worden. Het is dan in ieders belang dat een zaak snel wordt opgepakt. Bovendien heeft een aangifte voor een bekende Nederlander door de daaraan verbonden publiciteit vaak andere gevolgen dan voor iemand die niet bekend is. Neem de beschuldigingen tegen ondernemer en realityster Peter Gillis, die zijn vrouw zou hebben mishandeld. Mensen roepen dan meteen dat hij van de tv af moet, maar er zijn veel situaties van huiselijk geweld en bij mensen die niet bekend zijn, wordt zoiets niet geroepen. Het is een andere situatie; hij kan zijn baan verliezen als het niet voortvarend wordt opgepakt. Het verschilt van zaak tot zaak hoe rechtvaardig het is en voelt voor anderen.’

Bart Swier

Ook de manier van communiceren door het OM is volgens de advocaten anders in zaken met publiciteit. In zaken met veel aandacht vernemen ze veelvuldig dingen in de media in plaats van rechtstreeks. ‘Of bepaalde dingen die wij willen worden niet gedaan of worden via de media en in de openbaarheid gespeeld,’ zegt Canatan. ‘Het OM heeft op een bepaald vlak belang bij openbaarheid omdat het dan zijn spierballen kan tonen. Als het supergoed optreedt maar niemand ziet het, dan vraagt het publiek zich af wat het OM nu eigenlijk doet. En dat betekent ook dat wij bepaalde dingen niet voor elkaar krijgen die we in minder bekende zaken wel voor elkaar krijgen. Dat is extreem frustrerend voor ons als advocaat.’

Toch is het volgens de advocaten niet alleen maar negatief. In zaken met veel aandacht merken ze dat communiceren met het OM vaak wel sneller en gemakkelijker gaat. ‘In niet-bekende zaken blijven e-mails soms weken of maanden onbeantwoord,’ ervaart Canatan. ‘Daarnaast hebben wij in bekende zaken natuurlijk ook het voordeel dat we de media op kunnen zoeken als het OM niet reageert. Zij kunnen negatief zijn over onze cliënten, maar wij ook over hen.’

Het OM is om een reactie gevraagd. Een woordvoerder laat weten het artikel ter kennisgeving te hebben gelezen en het daarbij te laten.